Bản hòa âm đáng nhớ trong buổi chiều lịch sử

(NB&CL) Trong vô vàn những hoài niệm không thể quên về buổi chiều 2/9/1945 khi cả dân tộc hướng về Quảng trường Ba Đình, cùng lắng nghe Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc bản Tuyên ngôn độc lập, có những dòng hồi ức về những âm thanh hùng tráng của bản Quốc thiều ngân vang trong ngày trọng đại ấy.

Từ đội kèn Bảo an đến ban nhạc Giải phóng quân

Ngày 19/8/1945, ngay sau khi Hà Nội giành được chính quyền, Thường vụ Trung ương Đảng quyết định nhanh chóng trở về Hà Nội. Ngày 26/8/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chủ trì cuộc họp của Thường vụ Trung ương Đảng để bàn những chủ trương đối nội, đối ngoại trong tình hình mới, sớm công bố thành viên của Chính phủ lâm thời.

Cuộc họp cũng ra quyết định về việc tuyên bố bản Tuyên ngôn độc lập và chuẩn bị mít tinh lớn ở Hà Nội vào ngày 2/9 để Chính phủ lâm thời chính thức công bố quyền độc lập và chính thể Dân chủ Cộng hòa với toàn thế giới. Đây là việc rất quan trọng cần làm ngay trước khi quân đội Tưởng vào Đông Dương tước vũ khí của quân đội Nhật. Công tác chuẩn bị cho Lễ độc lập, vì thế, hết sức gấp rút. Trong số vô vàn những công việc cần phải làm cho ngày trọng đại này, có cả việc thành lập Ban nhạc Giải phóng quân, tập luyện các bài hành khúc cách mạng để biểu diễn cho ngày thành lập nước.

Bộ kèn đồng đặc biệt cử quốc thiều ngày 2/9/1945.

Ban nhạc Giải phóng quân gồm 75 người và hầu hết trong số đó là những người lính trong đội kèn “Bảo an binh” (trực thuộc phủ Khâm Sai của chính quyền Nhật) rời bỏ hàng ngũ địch gia nhập cách mạng. Trước đó, ngày 20/8/1945, Bộ chỉ huy Quân sự Hà Nội đã mời tất cả anh em trong đội kèn tham gia ban nhạc Giải phóng quân và giao cho Đinh Ngọc Liên trước đó là Đội trưởng đội kèn “Bảo an binh” chỉ huy tập các hành khúc chuẩn bị cho sự kiện trọng đại của dân tộc sẽ diễn ra đầu tháng 9.

Tất cả hồ hởi nhận lời. Trong đó, 75 anh em trong ban nhạc được lưu ý tập trung luyện tập nhiều nhất vào Tiến quân ca (Văn Cao), sau đó đến Diệt phát xít (Nguyễn Đình Thi), Vũ khúc tưng bừng (Lương Ngọc Trác), đặc biệt là Tiến quân ca – âm hưởng hào hùng của ca khúc này được lựa chọn sẽ vang lên trong Lễ chào cờ của Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tại Quảng trường Ba Đình chiều 2/9/1945. Phương tiện để Ban nhạc Giải phóng quân tập luyện là bộ kèn đồng 20 chiếc, gồm các loại kèn Saxophone, Tenor, Coz, Trompét, Connette. Những chiếc kèn đồng này được thu lại từ đội nhạc kèn của quân Pháp tại Hà Nội.

Lễ thượng cờ trên Quảng trường Ba Đình ngày nay.

 

Cùng với bộ kèn đồng đặc biệt cử quốc hiệu ngày 2/9/1945 không thể thiếu bản nhạc Quốc ca của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa do nhạc sĩ Văn Cao soạn thảo.  Tiến quân ca của Văn Cao ban đầu do ông Vũ Quý, một cán bộ Việt Minh đề nghị Văn Cao sáng tác. Viết xong, nhạc sĩ hát thử và ông Vũ Quý rất hài lòng. Bài hát viết xong, “Tiến quân ca” được in trên trang văn nghệ của báo Độc Lập tháng 11/1944. Ngày 13/8/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chính thức duyệt “Tiến quân ca” làm Quốc ca của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Ngày 2/9/1945, “Tiến quân ca” chính thức được cử hành trong ngày Tuyên ngôn Độc lập tại Quảng trường Ba Đình. Tại kỳ họp đầu tiên của Quốc hội nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tháng 1/1946, Tiến quân ca được thông qua chính thức là Quốc ca.

Nỗi trăn trở của nhạc trưởng và giọt nước mắt của nhạc công

Nhạc sĩ Đinh Ngọc Liên từng kể rằng, ông đã chỉ huy biết bao cuộc biểu diễn, nhưng chỉ huy dàn nhạc tấu bài Tiến quân ca trong buổi lễ thành lập nước ngày 2/9/1945 có ý nghĩa trọng đại, đánh dấu bước ngoặt đi theo cách mạng của ông và những người lính trong đội kèn “Bảo an binh”. NSND Đinh Ngọc Liên kể rằng từ hôm được giao nhiệm vụ, hầu như không đêm nào ông chợp mắt được bởi nỗi trăn trở, lo lắng làm sao ban nhạc có thể hoàn thành tốt nhất nhiệm vụ được giao.

Trước ngày biểu diễn, nhạc sĩ Đinh Ngọc Liên và nhạc sĩ Nguyễn Hữu Hiếu đã gặp nhạc sĩ Văn Cao, tác giả của hành khúc để bàn bạc và thống nhất 2 chữ trong “Tiến quân ca” cho bản nhạc hoàn hảo hơn, xứng đáng là Quốc ca của nước Việt Nam độc lập. Ba nhạc sĩ đã nhất trí rút ngắn trường độ của nốt “rê” đầu tiên đầu chữ “Đoàn” và nốt “mi” ở đoạn giữa chữ “xác” làm cho bản nhạc khỏe khoắn, trầm hùng. Về điều này, nhạc sĩ Văn Cao từng chia sẻ: “Tiến quân ca” sáng tác xong, ít lâu sau tôi cảm thấy: do muốn mở đầu cho một tiếng cồng vang vọng, nốt nhạc ngay đầu đã phải ngân dài, điều này có gì đó khiến tôi áy náy. Sau này, tôi đã cảm ơn ông Đinh Ngọc Liên về việc đã sửa lại chỗ này”.

Nhạc sĩ Văn Cao và nhạc sĩ Đinh Ngọc Liên.

Cũng theo kí ức của nhạc sĩ Đinh Ngọc Liên: 75 nhạc công tập đi tập lại Quốc ca và một số bản hành khúc khác, sử dụng chuẩn xác những chiếc kèn, dưới sự chỉ huy chặt chẽ, chính xác của nhạc trưởng. Cả đêm 1/9/1945, toàn đội thao thức không ngủ được. Sáng sớm ngày 2/9, 75 người trong trang phục sooc kaki vàng, đi giày da, đội mũ ca nô đính quân hiệu, hành quân lên Quảng trường Ba Đình theo đội hình: đội thông hiệu, đội trống và đội nhạc hơi. Đoàn quân nhạc dàn thành 5 hàng ngang, mặt hướng về lễ đài.

Khi buổi lễ chào cờ chính thức bắt đầu, Lá cờ Tổ quốc được từ từ kéo lên đỉnh cột cùng lúc những âm thanh hùng tráng của bản “Tiến quân ca” vang lên khắp quảng trường. Hàng vạn quần chúng chứng kiến giờ phút thiêng liêng im phăng phắc, lắng mình trong bản hòa âm hào hùng trang nghiêm ấy. Tự hào và xúc động, nhiều anh em trong đội kèn vừa chơi vừa ứa nước mắt. Với họ, giúp cho bản hòa âm hào hùng ấy được cất lên một cách trọn vẹn tất cả những giá trị âm nhạc cũng là việc họ đã hoàn thành tốt một nhiệm vụ thiêng liêng của người nghệ sĩ.

Giờ đây, trong phần hiện vật về Cách mạng tháng Tám tại Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam, bộ Kèn đội quân nhạc và bản Quốc ca của nhạc sĩ Văn Cao là hiện vật vô cùng giá trị. Qua thời gian, dù có phần nào bị hư hỏng nhưng bộ kèn đồng quí hiếm này hiện vẫn còn đủ “quân số”, hiện diện như một “báu vật” lịch sử giá trị, chứng tích thiêng liêng về một trong những sự kiện đáng nhớ nhất trong lịch sử dân tộc.❏

Sau Lễ Độc lập 2/9/1945, những người tham gia ban nhạc Giải phóng quân cùng với nhạc cụ của mình tiếp tục mang âm nhạc phục vụ các sự kiện lớn của cách mạng, của dân tộc. Tháng 11/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã quyết định đổi tên ban nhạc Giải phóng quân thành ban nhạc Vệ quốc đoàn. Đến 22/5/1946 cùng với sắc lệnh 71 về thành lập Quân đội Quốc gia, Ban nhạc Vệ quốc đoàn lại được đổi thành đội Nhạc binh Trung ương (Đoàn Quân nhạc Việt Nam sau này).

Thư Trang