(NB&CL) Ngày 4/10, Hội nghị T.Ư 6 đã chính thức khai mạc, trong đó nội dung quan trọng được đưa ra bàn thảo và thông qua là Đề án xây dựng tổ chức bộ máy chính trị tinh gọn, hiệu quả. Nghị quyết 39-NQ/TW của Bộ Chính trị về tinh giản biên chế và cơ cấu lại đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức đã đi vào cuộc sống được hơn 2 năm. Vậy tại sao bộ máy hành chính muốn thu nhỏ lại cứ… phình to? Sức ỳ của bộ máy vẫn còn tồn tại? Phải chăng, câu chuyện tinh giản biên chế đã đến lúc phải làm với tinh thần quyết liệt hơn, thực chất hơn? 

Tinh giản nhưng vẫn “phình”

Thực tế là sau khi thực hiện Nghị quyết 39 của Bộ Chính trị về tinh giản biên chế, cơ cấu lại đội ngũ, tình hình đã có nhiều chuyển biến tích cực. Song so với yêu cầu vẫn chưa đạt. Kết quả giám sát chuyên đề về “Việc thực hiện chính sách, pháp luật về cải cách tổ chức bộ máy hành chính Nhà nước giai đoạn 2011 - 2016” của Quốc hội cho thấy, tổng biên chế công chức trong các cơ quan, tổ chức hành chính Nhà nước từ T.Ư đến cấp huyện giai đoạn 2011 - 2016 có xu hướng giảm, đặc biệt là trong giai đoạn 2014 - 2016 với số lượng giảm trung bình mỗi năm khoảng hơn 4.000 biên chế. Năm 2014, cả nước có hơn 281.700 biên chế, thì sang đến năm 2017 chỉ còn hơn 269.000 biên chế. Tuy vậy, vẫn có 13/15 bộ, cơ quan ngang bộ dư biên chế tại các vụ, cục trực thuộc. Một con số được đưa ra từ năm 2016 cho hay, bộ máy nhà nước Việt Nam hiện nay có khoảng 2,8 triệu cán bộ, công chức, viên chức. Một con số khác đáng lưu ý không kém: năm 2015, Viện Nghiên cứu kinh tế và chính sách (VEPR) cho hay,  riêng ngân sách nhà nước chi ước khoảng 14 ngàn tỷ đồng cho các tổ chức quần chúng công như: Hội Phụ nữ, Hội Nông dân, Đoàn Thanh niên, Công đoàn, Hội Cựu chiến binh và 28 hội đặc thù khác. Trong khi đó, ngân sách dành cho chi thường xuyên “nuôi” bộ máy nhà nước cồng kềnh hiện nay chiếm tỷ lệ lớn. Vậy nhưng, sau 2 năm triển khai Nghị quyết 39 của Bộ Chính trị về tinh giản biên chế và cơ cấu lại đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức thì biên chế không những không giảm mà lại tăng. Báo cáo của Bộ Nội vụ tại kỳ họp Quốc hội thứ 3, Quốc hội khóa XIV hồi tháng 5 năm 2017 cho biết, Bộ Nội vụ đã thẩm tra đối tượng tinh giản biên chế năm 2015, 2016 và 6 tháng đầu năm 2017 tổng cộng là 22.763 người trên cơ sở đề nghị của các Bộ, ngành, địa phương. 

Trong tổng số biên chế được tinh giản, các đơn vị sự nghiệp công lập chiếm đa số; tiếp đến là cán bộ, công chức cấp xã; các cơ quan hành chính; các cơ quan của Đảng, đoàn thể và doanh nghiệp nhà nước. Báo cáo này cũng cho biết, cho tới tháng 5 năm nay, nhiều nơi vẫn chưa phê duyệt được Đề án tinh giản biên chế đến năm 2021 và chưa xây dựng kế hoạch tinh giản biên chế năm 2015-2021. Những nơi chưa giảm được biên chế sự nghiệp năm 2016 so với biên chế được giao năm 2015 thì năm 2017 phải giảm tối thiểu 3% của biên chế được giao năm 2015. Trường hợp phải thành lập tổ chức hoặc được giao nhiệm vụ mới phải tự cân đối, điều chỉnh trong tổng biên chế được giao. Trong nỗ lực của Quốc hội, Chính phủ về thực hiện giảm bớt số lượng các Bộ, cơ quan ngang Bộ trong cơ cấu Chính phủ, thì nhiều ý kiến cho rằng, tổ chức bên trong các Bộ lại “phình” ra, làm cho việc sắp xếp, tinh giản biên chế chưa đạt yêu cầu. Đặc biệt là việc tăng các cục thuộc Tổng cục, hình thành hệ thống quản lý từ Bộ Ngành tới các cấp địa phương, không phù hợp với phương thức quản lý mới từ quản lý trực tiếp sang gián tiếp bằng chính sách, pháp luật làm giảm hiệu lực quản lý và trách nhiệm của chính quyền địa phương. 

Cần những biện pháp mạnh mẽ, hiệu quả và đồng bộ 

Trước đó, ngày 27/5/2017, tại phiên họp toàn thể lần thứ 2 của Đoàn giám sát của Quốc hội tổ chức để nghe Chính phủ báo cáo, giải trình về tình hình thực hiện chính sách, pháp luật về cải cách tổ chức bộ máy hành chính nhà nước giai đoạn 2011-2016 đã đưa ra nhiều con số đáng suy ngẫm. Qua làm việc với 15 bộ ngành ở trung ương và trực tiếp giám sát tại 15 tỉnh, thành phố, Đoàn giám sát của Quốc hội nhận thấy kết quả thực hiện chính sách tinh giảm biên chế còn rất hạn chế. Tổ chức bộ máy các cơ quan hành chính nhà nước còn cồng kềnh, một số chức năng cơ quan quyền hạn còn trùng lặp, chồng chéo, thiếu hợp lý. Riêng tinh giản biên chế theo Phó Chủ tịch Quốc hội Uông Chu Lưu, nhìn vào số liệu là không giảm. Tổng biên chế cả nước tính đến 31/12/2015 là 3.563.903 người nhưng biên chế cả nước tính đến 1/2/2017 là 3.574.303 người, là tăng chứ không giảm. Từ đó, quỹ lương cho biên chế năm 2015 là 405.000 tỷ đồng nhưng đến năm 2016 đã tăng lên 410.000 tỷ đồng, tăng 1,3%. 

Điều đó cho thấy tinh giản biên chế nhưng chưa hiệu quả, chưa có con số thuyết phục. Theo GS-TS Trần Ngọc Đường, thành viên đoàn giám sát, điều đáng suy nghĩ là có một hiện tượng: ngoài các bộ, cơ quan ngang bộ đã được tổ chức theo mô hình đa ngành, đa lĩnh vực, vẫn còn có 92 cơ quan tổ chức do Chính phủ và Thủ tướng thành lập; 123 tổ chức do Bộ trưởng thành lập. “Hiện tượng này thể hiện nguyên tắc phân công một cơ quan làm nhiều việc. Nhưng một việc chỉ giao cho một cơ quan chủ trì thực hiện và chịu trách nhiệm chính lại chưa được thực hiện. Vì vậy còn rất nhiều tổ chức phải liên ngành như thế này. Tôi đề nghị cần đánh giá kỹ chỗ này”, GS Trần Ngọc Đường chỉ ra. Về tăng biên chế công chức, báo cáo Chính phủ cho rằng nguyên nhân là do bổ sung chức năng, nhiệm vụ quản lý nhà nước về ngành, lĩnh vực theo quy định của pháp luật chuyên ngành và việc chia tách, thành lập mới các đơn vị hành chính cấp huyện, xã. Song theo một số thành viên đoàn giám sát, cần xem lại cách xác định biên chế, nơi nào cần biên chế, nơi nào không, từ đó mới thực hiện tinh giản biên chế có hiệu quả. Nguyên Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật Phan Trung Lý thẳng thắn cho rằng cứ nói tinh giản nhưng thực tế rất khó. “Ngay biên chế thôi, Nghị định 108 của Chính phủ là tinh giản, cơ cấu lại đội ngũ có thực hiện được không? Hay hầu như không cơ quan nào thực hiện được, mà chỉ là những người đến tuổi nghỉ hưu rồi thì cho nghỉ, còn những người không làm được việc vẫn ở trong bộ máy. Đề nghị phải xem lại cách xác định biên chế?”, ông Phan Trung Lý đặt câu hỏi. Phó Chủ tịch Quốc hội Uông Chu Lưu cũng cho rằng, Nghị định 108 quy định về điều kiện tinh giản biên chế là chưa hợp lý, trong đó chủ yếu là người đủ tuổi về hưu, còn những người làm việc không hiệu quả, không có kỷ luật kỷ cương thì không thể giảm được. Cuối cùng vẫn giữ lại trong bộ máy một bộ phận người làm việc chưa có hiệu lực, hiệu quả, chưa đảm bảo tiêu chuẩn, chức năng, điều kiện trình độ của cán bộ, công chức, đó là điều đáng suy nghĩ. Phó Chủ tịch Quốc hội cũng gợi ý nhiều giải pháp: có nhất thiết việc gì cơ quan quản lý nhà nước, cơ quan ủy ban, các bộ, ngành đều phải trực tiếp tham gia không? Hay là có những việc phải chuyển ra cho khu vực xã hội, khu vực tư nhân, đẩy mạnh xã hội hóa cũng như có thể tăng cường tự chủ, tự chịu trách nhiệm ở những nơi mà đơn vị sự nghiệp công lập có đủ điều kiện. Hoặc có thể thực hiện cơ chế một người có thể kiêm nhiệm nhiều vị trí, chức danh và khoán chi hành chính, khoán chi biên chế. Vậy vì sao biên chế càng thực hiện tinh giản lại càng tăng? Nhiều chuyên gia cho rằng, đó là do việc tuyển chọn cán bộ, công chức được thực hiện dễ dàng, không theo quy hoạch chung. 

Thêm vào đó, đánh giá cán bộ, công chức vốn là tiền đề quan trọng cho việc tinh giản biên chế nhưng lại đang là khâu yếu. Đánh giá thiếu định lượng do chưa làm tốt công tác xây dựng vị trí việc làm để biết được chính xác vị trí nào cần bao nhiêu cán bộ, tính toán đảm bảo khối lượng công việc cụ thể ra sao. Nhiều bộ, ngành địa phương nêu thực tế là khó tìm ra công chức không hoàn thành nhiệm vụ để đưa vào diện tinh giản biên chế nên dẫn đến hiểu lầm đối tượng. 86,25% đối tượng thuộc diện tinh giản nhưng thực chất là những cán bộ chỉ còn 2 đến 3 năm công tác là nghỉ hưu. Ông Ngọ Duy Hiểu, đại biểu Quốc hội thành phố Hà Nội cho rằng: "Vấn đề quan trọng hiện nay là việc lựa chọn đối tượng nào cần tinh giản. Bởi thực tế có những người đến cơ quan không làm được gì, thậm chí có thể làm hỏng, làm hư, làm hại. Trong khi đó nhiều cán bộ làm việc tích cực nhưng họ lại đang ngoài bộ máy". Để không phải lo càng tinh giản, bộ máy càng phình to, có lẽ đã đến lúc cần những biện pháp mạnh mẽ, hiệu quả và đồng bộ hơn. Chủ trương đổi mới cơ chế quản lý, cơ chế tài chính, tổ chức lại hệ thống các đơn vị sự nghiệp công lập rất quan trọng. Bên cạnh đó cần khuyến khích xã hội hóa, giao quyền tự chủ cho các đơn vị sự nghiệp công lập, đề cao vai trò, trách nhiệm của người đứng đầu trong tinh giản biên chế, sử dụng cán bộ cho hiệu quả phải được coi là giải pháp đặc biệt quan trọng. Có như vậy mới thực hiện có hiệu quả chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước là tinh giản biên chế, nâng cao chất lượng cán bộ, công chức.❏

Khánh An