Giải pháp cho phát triển cát nhân tạo

(NB&CL) Hiện nay, nhu cầu sử dụng cát trong xây dựng tăng cao, trong khi nguồn cung truyền thống (cát tự nhiên) đang ngày càng cạn kiệt, vì vậy việc sản xuất cát nhân tạo là một “cứu cánh” cho ngành xây dựng. Gần đây, Chính phủ và Bộ Xây dựng đã quan tâm chỉ đạo các ngành, các địa phương tăng cường quản lý, chống khai thác cát trái phép, đồng thời khuyến khích sản xuất cát nhân tạo thay thế cho cát tự nhiên. Tuy nhiên, cát nhân tạo sản xuất ra mặc dù có rất nhiều tính ưu việt nổi trội nhưng người dân vẫn ít dùng. Vậy, đâu là nguyên nhân và giải pháp cho nghịch lý này?

Nhiều đặc tính nổi trội

Ở nước ta, đặc biệt là Quảng Ninh, nguyên liệu sản xuất cát nhân tạo rất dồi dào (đó là các bãi đá thải của ngành than); nếu được “hô biến” thành cát nhân tạo thì vừa đem lại giá trị lớn về kinh tế, giải quyết vấn đề môi trường bãi thải, vừa đáp ứng được nhu cầu cấp bách về cát cho ngành xây dựng. Mặt khác, do tính chất đặc biệt: cát nhân tạo không lẫn tạp chất, hạt cát đồng đều hơn cát tự nhiên, có thể điều chỉnh mô dun và tỷ lệ thành phần hạt cho các loại bê tông khác nhau, nên cho phép tiết kiệm vật liệu phối trộn (xi măng, nhựa đường) và rút ngắn thời gian thi công, tăng tuổi thọ công trình. Do tận dụng được nguồn nguyên liệu đầu vào nên giá thành cát nhân tạo hạ hơn giá cát tự nhiên cùng loại (khai thác hợp pháp) khoảng 18%.

Đã có một số doanh nghiệp đầu tư về lĩnh vực này, đi đầu là Công ty Thiên Nam đầu tư trên 283 tỷ đồng lắp đặt 2 dây chuyền công  suất 1,9 triệu m3/năm, sử dụng nguyên liệu đá thải của bãi thải Đông Cao Sơn. Sản phẩm của Thiên Nam đã được Viện Vật liệu (Bộ Xây dựng) giám định chất lượng đạt quy chuẩn 16 TCVN 9025-2012.

Cát nhân tạo có nhiều tính ưu việt nhưng người dân vẫn ít dùng.

Tiêu thụ vẫn kém, đâu là nguyên nhân?

Không thể phủ nhận tính ưu việt của cát nhân tạo, đáng buồn là trên thực tế, việc tiêu thụ loại nguyên liệu tiện ích này lại đang gặp rất nhiều khó khăn. Thống kê cho thấy, các doanh nghiệp dù đã rất cố gắng tiếp thị, giới thiệu sản phẩm…, nhưng mức tiêu thụ vẫn không vượt quá 10% sản lượng sản xuất ra.

Có ba nguyên nhân chính được các doanh nghiệp và chuyên gia ngành xây dựng chỉ ra đó là: do tình hình khai thác cát tự nhiên trái phép vẫn chưa được xử lý triệt để, tình trạng cát kém chất lượng, cát không rõ nguồn gốc vẫn buôn bán tràn lan phá giá thị trường, cát nhân tạo bị ép giá khó tiêu thụ và mở rộng thị trường. Do tập quán và thói quen dùng cát tự nhiên trong xây dựng của người dân. Và, do chưa có những chế tài đủ mạnh bắt buộc dùng vật liệu xây dựng có nguồn gốc rõ ràng, đảm bảo chất lượng và bảo hành công trình sau xây dựng…

Ngày 1/6/2017, đoàn kiểm tra liên ngành do Sở xây dựng tỉnh Quảng Ninh chủ trì thực hiện đã tiến hành kiểm tra 78 trạm trộn bê tông trên địa bàn tỉnh và lấy 102 mẫu cát xét nghiệm. Kết quả, trong 102 mẫu có đến 43 mẫu cát không đạt tiêu chuẩn (chiếm trên 42%). Ngoài ra, đa phần các đơn vị chưa thực hiện công tác kiểm tra, xác định rõ nguồn gốc, xuất xứ của cát bê tông. Đây chính là kẽ hở khiến nguồn cát kém chất lượng có đất đứng và ngang nhiên chiếm thị phần của cát nhân tạo.

Giải pháp cho thị phần cát nhân tạo

Cát nhân tạo là sản phẩm mới, việc sử dụng nó mang lại nhiều lợi ích chung cho xã hội đặc biệt là giải quyết môi trường, các ban ngành và chính quyền địa phương cần hỗ trợ về mặt pháp lý, chuẩn hóa các văn bản liên quan; lồng ghép truyền thông trên mọi phương diện để người dân hiểu biết đầy đủ, quan tâm chất lượng công trình, từ bỏ thói quen dùng cát trôi nổi, kém chất lượng, tiếp tay cho cát tặc, tàn phá môi trường… Đã đến lúc cần xem xét quy định các dự án vốn ngân sách Nhà nước phải sử dụng 100% cát nghiền nhân tạo; các dự án trọng điểm khác sử dụng từ 50% trở lên. Đồng thời, tăng cường công tác kiểm tra chất lượng và nguồn gốc vật liệu đầu vào của các cơ sở sản xuất bê tông thương phẩm (BTTP). Rà soát, quy hoạch các bến, cảng tập kết vật liệu xây dựng để kiểm soát chặt chẽ, ngăn chặn tận gốc vật liệu trôi nổi, không rõ nguồn gốc, kém chất lượng (đặc biệt là cát).

Về phía các chủ đầu tư công trình và người dân cần nâng cao nhận thức, tự bảo vệ chính mình trước những rủi ro về pháp lý khi sử dụng BTTP. Cụ thể là trước khi mua sản phẩm, phải làm hợp đồng với những điều khoản rất cụ thể, chặt chẽ, đặc biệt là điều khoản quy định sau 28 ngày sử dụng BTTP, chủ đầu tư cần mời văn phòng Thừa phát lại (tư vấn về pháp lý) và tư vấn độc lập (như Viện Quy hoạch xây dựng, Viện Vật liệu xây dựng) giúp tư vấn về kỹ thuật, lập vi bằng, khoan lấy mẫu để giám định chất lượng bê tông, nếu không đảm bảo chất lượng, nhà cung cấp BTTP phải chịu trách nhiệm hoàn toàn. Thực hiện tốt điều này là tự bảo vệ cho chính công trình của mình và góp phần đẩy lùi nạn khai thác trái phép và tiêu thụ vật liệu xây dựng không rõ nguồn gốc, kém chất lượng đang diễn ra khá phổ biến ở nước ta.❏

Nguyễn Quân