Mở rộng hạn điền:
Mở rộng tư duy cho tái cơ cấu nông nghiệp!

(NB&CL) Tại phiên họp thường kỳ tháng 2 của Chính phủ, Thủ tướng đã nêu rõ chủ trương phải tạo thuận lợi cho tích tụ ruộng đất, mở rộng hạn điền cho sản xuất nông nghiệp quy mô lớn. Ba Bộ gồm Bộ Tài nguyên môi trường, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Bộ Tư pháp phải nghiên cứu chính sách, hoàn thành ngay trong quý III tới. Thông điệp này đã một lần nữa được Thủ tướng nhấn mạnh tại Hội nghị về lúa gạo (tỉnh An Giang) mới đây như một giải pháp đột phá về thể chế để tái cơ cấu ngành nông nghiệp Việt Nam hiệu quả hơn. Vậy, mở rộng hạn điền cần phải hiểu như thế nào cho đúng? Làm sao để vượt qua nỗi lo cố hữu- rào cản trong tư duy- về việc hình thành “địa chủ mới”? Làm sao để tích tụ ruộng đất thực sự mang lại hiệu quả cao nhất, hình thành một nền nông nghiệp hiện đại, có sức cạnh tranh với thế giới? Làm sao để người nông dân được lợi và thoát nghèo…?

Đã đến lúc gỡ nút thắt?

Tại buổi thảo luận về tái cơ cấu ngành nông nghiệp diễn ra tại Quốc hội, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Nguyễn Xuân Cường thừa nhận tạo cơ chế cho tích tụ đất đai để sản xuất hàng hóa lớn là nút thắt đầu tiên cần giải quyết. Từ đó ông thẳng thắn đề xuất “bỏ chính sách hạn điền”.

Xem xét lại chính sách hạn điền, tạo cơ chế cho tích tụ đất đai, không còn là ý tưởng mới mà đã được đề cập đến từ mấy năm nay trong một số chủ trương chính thức của Đảng và Chính phủ. Nghị quyết Hội nghị Trung ương 4 về thực hiện có hiệu quả tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế cũng nói rằng “Chủ động ban hành và triển khai thực hiện chính sách đối với nông nghiệp và nông thôn, nhất là chính sách tích tụ, tập trung ruộng đất…”. Nhưng tất cả mới dừng lại ở chủ trương. Điều mà người nông dân và doanh nghiệp cần là sửa Luật Đất đai để hợp pháp hóa việc tích tụ ruộng đất thì vẫn phải chờ tiếp.

Có thể thấy rằng, sự lưỡng lự trong việc cởi bỏ nút thắt hạn điền để mở đường cho nông nghiệp phát triển sản xuất theo quy mô lớn là do chúng ta vẫn chưa cởi bỏ được mối lo sợ tích tụ đất đai vào một số ít người, sợ nông dân mất đất sản xuất. Vì vậy, khi đề xuất bỏ chính sách hạn điền, Bộ trưởng Nguyễn Xuân Cường cũng nói luôn: “Không nên sợ tích tụ đất đai. Thực tế, nông dân, doanh nghiệp họ tính toán tích tụ phù hợp với năng lực quản trị, nên không sợ tích tụ lớn quá. Cũng không nên lo tích tụ đất thì nông dân sẽ mất đất sản xuất, mà thực tế nông dân có cơ hội để trở thành công nhân nông nghiệp, thu nhập ổn định”.

Trong quá khứ, chính sách hạn điền nhằm bảo đảm cho nông dân có đất sản xuất là đúng. Nó đúng với một nền nông nghiệp tự túc tự cấp, người nông dân không bao giờ phải lo về “đầu ra” vì nông sản thu hoạch được có khi còn chưa đủ để nuôi sống gia đình họ. Và đúng trong bối cảnh, ngoài mảnh đất nhỏ bé những người nông dân không còn bất kỳ một cơ hội nào khác để nuôi sống bản thân và gia đình.

Giờ đây Việt Nam đã thoát khỏi nền nông nghiệp tự túc tự cấp và trở thành một ngành sản xuất hàng hóa mà ở đó vấn đề cạnh tranh, chi phí sản xuất, giá cả và đầu ra cho nông sản đã trở thành mối lo thường trực của những người làm nông nghiệp. Đồng thời, ngoài mảnh đất để sản xuất, người nông dân vẫn còn nhiều cơ hội khác để bảo đảm cho cuộc sống của gia đình họ, thậm chí là ổn định và tốt hơn so với thu nhập bấp bênh từ mảnh đất nông nghiệp nhỏ bé.

Hiện nay Việt Nam đã là một trong những nước xuất khẩu nông sản hàng đầu thế giới về số lượng, nhưng nông dân vẫn rất nghèo. Đó là một nghịch lý và nguyên nhân của nó, như phân tích của các chuyên gia, là do năng suất thấp, chi phí sản xuất cao, chất lượng sản phẩm kém, thất thoát sau thu hoạch lớn, sản xuất không theo quy hoạch và tín hiệu của thị trường… Đây là những dấu hiệu rất rõ ràng của một nền nông nghiệp còn manh mún và thiếu vắng khoa học kỹ thuật.

Để khắc phục được những nhược điểm truyền thống trên, nhất thiết phải tháo gỡ được cái nguyên nhân tạo ra sự nhỏ lẻ, manh mún – là chính sách hạn điền – và đó cũng là lý do mà Bộ trưởng Nguyễn Xuân Cường coi hạn điền là nút thắt đầu tiên phải giải quyết. Nhưng muốn tháo bỏ được nút thắt hạn điền, chúng ta phải bỏ được nút thắt tâm lý “sợ tích tụ ruộng đất”, “sợ nông dân mất đất sản xuất”.

Suy cho cùng, trong xu thế toàn cầu hóa hiện nay, điều chúng ta đáng phải sợ là nông sản Việt Nam không cạnh tranh được trên thị trường quốc tế, còn nông dân thì lúc nào cũng thấp thỏm với mối lo về giá cả và đầu ra cho sản phẩm.

Bước tiến dài của tinh thần đổi mới

Ngày 15/3/2017, tại Long Xuyên, An Giang, Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc đã chủ trì một hội nghị bàn cách tháo gỡ cho sản xuất và tiêu thụ lúa gạo. Ông nhấn mạnh tới việc phải sửa đổi thể chế mạnh mẽ hơn, bãi bỏ những việc không cần thiết để áp dụng ngay vào sản xuất nông nghiệp, sản xuất lúa gạo.

Cốt lõi vấn đề cần tháo gỡ được Thủ tướng gợi ý thuộc phạm trù thể chế. Đó là chuyện nới rộng hạn điền, tổ chức sản xuất, tiêu thụ lúa gạo, đầu tư khoa học công nghệ, tầm nhìn lãnh đạo.

Hạn điền, hạn thời gian sử dụng đất nông nghiệp và “quyền tài sản” về đất là “cốt lõi” của Luật Đất đai, được đặt ra từ lâu rồi và nay nó vẫn còn nguyên tính thời sự. Tuy về thực chất không gây khó cho sản xuất và chuyển dịch quyền sử dụng đất, nhưng về mặt pháp lý, tâm lý, tác động mạnh vào nông dân, doanh nhân và sản xuất – thị trường không nhỏ.

Tại cuộc tiếp xúc cử tri tại thành phố Hải Phòng cuối năm ngoái, Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc đã đồng ý với hướng mở rộng hạn điền để nông nghiệp sản xuất lớn, tạo ra nông sản chất lượng cao, giá thành cạnh tranh.

Tại nghị quyết phiên họp Chính phủ thường kỳ tháng 2/2017 vừa được Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc ký ban hành, Chính phủ yêu cầu Bộ Tài nguyên và Môi trường phối hợp với Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Bộ Tư pháp rà soát, đề xuất sửa đổi chính sách đất đai, tạo thuận lợi cho tích tụ, tập trung ruộng đất, mở rộng hạn điền cho sản xuất nông nghiệp quy mô lớn trong quý III năm 2017.

Chuyện nông dân vì muốn vươn lên thoát nghèo, từ lâu đã âm thầm tích tụ đất để làm ăn lớn cũng được GS Võ Tòng Xuân xác nhận. “Ở Tây Nam Bộ, những nông dân biết làm ăn trên mảnh đất của mình chí ít cũng làm 1 tới 2 ha ruộng, thậm chí họ còn có thể tích tụ nhiều tới 40 ha”, ông Xuân xác thực.

Số liệu từ phòng Nông nghiệp-Phát triển nông thôn huyện Thoại Sơn (An Giang) từng được báo chí dẫn lại cũng cho thấy, toàn huyện này có trên 36 ngàn ha, trong đó có khoảng 10% người có ruộng từ 30- 40 ha đất. Riêng ở xã Tây Phú có 70% dân ở huyện khác hoặc người ngoài tỉnh đến mua đất với số lượng trên hàng trăm công.

Rõ ràng, trong chừng mực, tích tụ đất đai đã trở thành một cơ hội để những nông dân biết làm ăn có thể vươn đến một cuộc sống thịnh vượng hơn. Muốn cho nông dân thoát nghèo thì chính sách đất đai phải làm sao để chuyển nông nghiệp truyền thống sang một nền nông nghiệp hiện đại tạo ra giá trị cao. Điều mà thực tế đã chứng minh, họ không thể làm được nếu chỉ trông chờ vào vài mảnh đất con con 0,3- 0,5ha.

Bởi vậy, việc Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc đồng ý với hướng mở rộng hạn điền để nông nghiệp sản xuất lớn, tạo ra nông sản chất lượng cao, giá thành cạnh tranh được xem là một bước tiến dài của một tinh thần đổi mới quyết liệt.

Hẳn là Thủ tướng và các thành viên chính phủ đều thấm thía rằng, ngày nào chúng ta còn tính sống với cái bình quân đất đai trên mỗi nhân khẩu thì ngày ấy ta vẫn chưa thể thoát ra khỏi tư duy và hệ quả của nền kinh tế tiểu nông, lạc hậu.

Khánh An

Dư luận

Ông Lê Quốc Doanh, Thứ trưởng Bộ NN &PTNT:

Chủ trương mở rộng hạn điền, tôi cho rằng đây là một hướng rất đúng để phù hợp với xu thế phát triển của nông nghiệp bây giờ. Mở rộng hạn điền hay tích tụ ruộng đất là chúng ta tạo ra một quy mô sản xuất lớn hơn, sẽ giúp chúng ta đổi mới lại tổ chức sản xuất, hình thành nên các hình thức đa dạng như các nông trại, gia trại, liên kết sản xuất hay là hợp tác xã, tổ nông dân hợp sức với nhau để cùng sản xuất trên một quy mô lớn. Từ đó, chúng ta có thể sản xuất chuyên canh với một sản lượng lớn có sức cạnh tranh cao hơn. Thêm nữa, khi quy mô diện tích đất lớn hơn thì chúng ta dễ dàng để đưa tiến bộ kĩ thuật, đưa công nghệ mới vào trong sản xuất, cơ giới hóa dễ hơn thì giá thành giảm đi, sức cạnh tranh cao hơn. Có lẽ, mục tiêu cuối cùng, mục tiêu cao nhất của mở rộng hạn điền là phải làm sao nâng cao đời sống của nông dân và phát triển bền vững cả về kinh tế, cả về môi trường và xã hội.


Bà Hoàng Thị Vân Anh, Vụ trưởng Vụ Chính sách và pháp chế, Tổng cục Quản lý Đất đai, Bộ Tài nguyên & Môi trường:

Hiện nay, trên cơ sở Chính phủ giao nhiệm vụ, Bộ Tài nguyên và môi trường cũng đang làm một đề án đánh giá thực trạng của tất cả các mô hình đất đai. Mô hình nào mang lại hiệu quả mà ít tác động xã hội nhất, sử dụng ổn định lâu bền nhất thì chúng tôi sẽ có những chính sách khuyến khích để phát triển mô hình đấy.

Tôi nghĩ, đảm bảo cuộc sống của người nông dân là phải đảm bảo một cuộc sống bền vững lâu dài chứ không phải ngày một ngày hai, trước mắt. Đấy là vấn đề tôi nghĩ cần nghiên cứu rất kĩ, rất thấu đáo để có lộ trình, có những bước đi hợp lý. Không phải vì áp lực doanh nghiệp cần đất mà chúng ta quyết đoán những chính sách nhanh vội được.


Ông Đặng Hùng Võ, Nguyên Thứ trưởng Bộ Tài nguyên & Môi trường:

Hạn điền là gì? Hạn điền thứ nhất là cách thức để chúng ta quản lý đảm bảo công bằng giữa mọi nông dân với nhau, thứ hai là để không được hình thành “địa chủ mới”, tức những người nhiều ruộng đất chỉ thực hiện việc phát canh thu tô, không trực tiếp lao động mà chỉ dùng đất để thu lợi.

Trước đây, chúng ta ngăn hiện tượng này bằng hạn điền. Nhưng nếu giờ, chúng ta nới rộng nữa hoặc bỏ hạn điền thì chúng ta cần phải thay bằng một chính sách khác. Trên thực tế, hiện nay chúng ta có quản lý được hạn điền đâu! Bởi vì khi phân cấp quản lý, mỗi một tỉnh là riêng nhau. Thế thì, có lúc nào chúng ta khớp cộng lại rằng, ông Nguyễn Văn A ở tỉnh này có bao nhiêu đất, ở tỉnh kia có bao nhiêu đất đâu? Chúng ta không thể làm được việc đó. Thành ra việc quản lý đất đai làm sao không cho hình thành “địa chủ mới” và tạo sự công bằng giữa các hộ gia đình với nhau thì phải thay bằng một chính sách khác. Thắt chặt sự quản lý, thay chính sách hạn điền bằng chính sách khác, tôi cho đó là điều quan trọng nhất lúc này.


Ông Nguyễn Đỗ Anh Tuấn, Viện trưởng Viện Chính sách và chiến lược phát triển nông nghiệp nông thôn:

Hiện đang có những sáng kiến ở các địa phương trong tích tụ ruộng đất, kể cả phải “xé rào”. Nhưng do hạn chế về khung pháp lý nên những sáng kiến này phải làm rất dè chừng, vừa làm vừa nghe ngóng. Với quy định Luật đất đai hiện nay, nhận chuyển quyền đất nông nghiệp vượt hạn mức đối với hộ gia đình, cá nhân là hành vi bị nghiêm cấm. Điều này tạo nên tâm lý bất an khi đầu tư vào sản xuất nông nghiệp quy mô lớn. Rủi ro có thể làm nông dân không đầu tư đúng mức về hạ tầng và trang thiết bị để đạt hiệu quả sản xuất cao nhất. Vì vậy cần nhanh chóng xem xét nâng hạn mức giao đất nông nghiệp, hoặc bỏ quy định về hạn mức nhận quyền sử dụng đất nông nghiệp./.