Một ngư dân trên dòng sông Mekong đang cạn khô - Ảnh: Reuters
Bình luận của David Stilwell, trợ lý ngoại trưởng phụ trách khu vực Đông Á và Thái Bình Dương, là bằng chứng mới nhất cho thấy con sông dài 4.350km, nơi 60 triệu người Đông Nam Á phụ thuộc, đã trở thành mặt trận mới trong cuộc cạnh tranh Mỹ - Trung.
Vào cuối tháng 8, Thủ tướng Trung Quốc Lý Khắc Cường đã phát biểu trên một diễn đàn do Trung Quốc đứng đầu bao gồm 5 nước Đông Nam Á ở hạ lưu rằng, Bắc Kinh sẽ bắt đầu chia sẻ dữ liệu thủy văn quanh năm của con sông, được gọi là Lancang trên đất liền.
Stilwell, phát biểu trong hội thảo do Viện Hòa bình Hoa Kỳ và Trường Chính sách Công Lý Quang Diệu của Singapore đồng tổ chức, cho biết vấn đề dòng nước là một trong những "xu hướng đáng lo ngại" ở khu vực sông Mekong.
“Một thách thức đặc biệt cấp bách là việc Trung Quốc thao túng các dòng chảy của sông Mekong vì lợi nhuận của chính họ với cái giá phải trả rất lớn”, Stilwell nói.
Ông trích dẫn một báo cáo gần đây "đã ghi lại rằng Trung Quốc đã thao túng dòng nước dọc theo sông Mekong trong 25 năm, với sự gián đoạn lớn nhất trong dòng chảy tự nhiên trùng với việc xây dựng và vận hành các con đập lớn".
Trong khi Stilwell không nêu tên báo cáo, Bắc Kinh và Washington trong những tháng gần đây đã tiến hành nghiên cứu đối thủ về tình trạng dòng chảy của sông ở năm quốc gia Đông Nam Á hạ lưu: Lào, Myanmar, Thái Lan, Campuchia và Việt Nam.
Tổ chức Eyes on Earth có trụ sở tại Mỹ vào tháng 4 kết luận rằng, các con đập của Trung Quốc đã giữ lại 47 tỷ mét khối nước.
Trợ lý ngoại trưởng phụ trách khu vực Đông Á và Thái Bình Dương, David Stilwell cáo buộc Trung Quốc thao túng dòng sông Mekong - Ảnh: Reuters
Báo cáo đó được ủy quyền bởi Tổ chức Đối tác Cơ sở hạ tầng Bền vững do Liên hợp quốc hậu thuẫn và Sáng kiến Hạ nguồn sông Mekong - một nhóm bao gồm 5 quốc gia Đông Nam Á ở hạ lưu sông cũng như Hoa Kỳ.
Một nghiên cứu khác, là sự hợp tác giữa Đại học Thanh Hoa và Viện Tài nguyên nước của Trung Quốc, lập luận ngược lại, nói rằng các con đập của Trung Quốc đã làm giảm bớt các vấn đề hạn hán của khu vực sông Mekong.
Nghiên cứu cho biết các con đập cho phép giải phóng lượng nước tích trữ từ mùa mưa vào thời điểm dòng chảy thấp. Dòng chảy trên sông đang ở mức thấp kỷ lục trong năm thứ hai liên tiếp.
Stilwell cho biết cuộc khủng hoảng đã "tàn phá mùa màng và đe dọa an ninh lương thực và nước trong toàn khu vực".
Ông nói: “Những điều này tiềm ẩn nguy cơ bất ổn lớn hơn. Mỹ đang làm việc với các nước Mekong, Ủy ban sông Mekong và các đối tác quốc tế để đảm bảo các lời kêu gọi minh bạch dữ liệu nước từ Trung Quốc được đáp lại ”.
Nhà ngoại giao Stilwell, người cùng với Ngoại trưởng Michael Pompeo đã tuyên bố chính sách cứng rắn với Trung Quốc của Washington trong nhiều diễn đàn công khai trong những tháng gần đây, cũng đưa ra quan điểm của mình về Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á.
Các bộ trưởng ngoại giao của nhóm 10 quốc gia ASEAN cũng như các đối tác toàn cầu như Mike Pompeo của Mỹ, Vương Nghị của Trung Quốc, Sergey Lavrov của Nga và S. Jaishankar của Ấn Độ vào tuần tới sẽ tham gia một loạt các cuộc họp trực tuyến bao gồm Diễn đàn Khu vực ASEAN thường niên (ARF).
Các cuộc họp này đã bị lùi lại từ đầu tháng 8, bởi chủ nhà Việt Nam đang giữ vai trò chủ tịch luân phiên của ASEAN trong năm 2020, hy vọng các cuộc gặp trực tiếp có thể diễn ra. Nhưng thời điểm hiện tại, các cuộc gặp sẽ chỉ diễn ra qua hình thức trực tuyến.
Một khúc dòng Mekong ở khu vực biên giới Thái Lan - Lào - Ảnh: International Rivers
ARF là sự kiện quan trọng thứ ba trong lịch hàng năm của ASEAN, sau hội nghị thượng đỉnh hai năm một lần của các nhà lãnh đạo.
Trong một tuyên bố hôm thứ Tư, Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ cho biết cùng với các cuộc họp liên kết với ASEAN đã được lên lịch, Pompeo sẽ đồng chủ trì Hội nghị Bộ trưởng Đối tác Mekong-Hoa Kỳ khai mạc với năm nước hạ nguồn.
Stilwell cho biết ông hy vọng các nước ASEAN - một số nước đang tranh chấp với Trung Quốc về Biển Đông - sẽ tiếp tục sử dụng "tiếng nói tập thể mạnh mẽ" để thúc đẩy lợi ích của mình.
Khi được hỏi trong một cuộc hỏi và trả lời ngắn gọn về nhận thức trong ASEAN rằng các quốc gia thành viên ngày càng bị buộc phải chọn một bên trong cuộc cạnh tranh Mỹ-Trung, Stilwell cho biết ông không hiểu tại sao câu chuyện như vậy vẫn tồn tại.
“Tôi không nhớ trong bất kỳ tương tác nào của mình đã từng đưa ra lựa chọn”, Nhà ngoại giao, cựu Chuẩn tướng không quân Hoa Kỳ, người đảm nhận vị trí hiện tại vào tháng 6 năm ngoái cho biết.
Ông nói: “Sự lựa chọn là cho chủ quyền, sự lựa chọn là các nước này làm những gì trong khuôn khổ đa nguyên ASEAN mang lại lợi ích tốt nhất cho bản thân, người dân và lợi ích quốc tế của họ”.
Ông đã đưa ra những lời chỉ trích về phía Trung Quốc, cho thấy Bắc Kinh thích dùng vị thế siêu cường của mình để gây sức ép với các nước láng giềng kém quyền lực hơn, thay vì đối xử với họ như những đối tác bình đẳng.
