Loài mới được đặt tên là Colobus congoensis, hay còn được người dân địa phương gọi là Likweli.
Nhóm nghiên cứu từ Đại học Florida Atlantic (FAU) và Trung tâm Sau đại học thuộc Đại học Thành phố New York (CUNY) cho biết, loài này sở hữu bộ lông đen bóng, đuôi dài, khuôn mặt được điểm xuyết bằng các mảng lông màu cam kem cùng đôi tai lớn rủ xuống. Khỉ trưởng thành nặng khoảng 6,8 kg, nhỏ hơn nhiều loài colobus có họ hàng gần.
Ngoài ngoại hình khác biệt, Colobus congoensis còn có cấu trúc hộp sọ, răng và bộ xương riêng biệt, giúp phân biệt với tất cả các loài khỉ Colobus châu Phi đã biết. Theo nhóm nghiên cứu, đây là bằng chứng cho thấy loài này có một nhánh tiến hóa độc lập kéo dài hàng triệu năm.
Tác giả chính của nghiên cứu cho biết phát hiện này góp phần thay đổi hiểu biết về quá trình tiến hóa của các loài khỉ châu Phi. Phân tích di truyền cho thấy họ hàng gần nhất của Colobus congoensis là Colobus satanas, sinh sống cách đó hơn 1.200 km ở khu vực tây trung Phi. Hai loài được cho là đã tách khỏi nhau từ khoảng 4-5 triệu năm trước, đánh dấu một trong những nhánh tiến hóa lâu đời nhất của chi Colobus.
Hành trình xác định loài mới kéo dài gần hai thập kỷ. Năm 2008, các nhà nghiên cứu lần đầu chụp được hình ảnh một cá thể khỉ lạ tại miền trung phía đông CHDC Congo. Sau nhiều năm khảo sát, từ năm 2018 đến 2022, nhóm nghiên cứu ghi nhận tổng cộng 114 lần quan sát, đồng thời kết hợp phân tích hình thái, giải phẫu, di truyền và kiến thức sinh thái của cộng đồng địa phương để xác nhận đây là một loài hoàn toàn mới.
Đồng tác giả cho biết nhóm đã so sánh hộp sọ, da, bộ xương và nhiều mẫu vật bảo tàng của các loài khỉ colobus châu Phi trước khi đi đến kết luận chắc chắn rằng Colobus congoensis là một loài riêng biệt.
Tuy nhiên, các nhà khoa học cũng cảnh báo loài khỉ mới đang đối mặt nguy cơ tuyệt chủng. Đến nay, chúng chỉ được ghi nhận trong phạm vi khoảng 1.700 km vuông và phần lớn sinh sống trong Vườn quốc gia Lomami. Nhóm nghiên cứu đề xuất xếp Colobus congoensis vào danh sách loài nguy cấp do phạm vi phân bố hẹp, môi trường sống bị thu hẹp và áp lực săn bắt ngày càng gia tăng.
Chuyên gia nhận định việc phát hiện một loài khỉ hoàn toàn mới, vốn ít được cả giới khoa học lẫn người dân địa phương biết đến, là điều vô cùng hiếm gặp. Rừng mưa CHDC Congo vẫn còn nhiều khu vực rộng lớn chưa được khảo sát đầy đủ, đồng nghĩa với khả năng vẫn còn những loài động vật chưa từng được khoa học ghi nhận.
