Ngày 1-9, Nghị quyết số 37/2026/QH16 quy định việc xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ (KHCN), đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số có hiệu lực. Nghị quyết có thời hạn thi hành trong 3 năm.
5 điều kiện không truy cứu trách nhiệm hình sự
Tại khoản 3 Điều 3 Nghị quyết số 37/2026/QH16, Quốc hội khẳng định nguyên tắc phân định rõ giữa trách nhiệm hình sự với trách nhiệm hành chính và dân sự. Quan điểm chỉ đạo xuyên suốt là xử lý nghiêm minh các hành vi tham nhũng, trục lợi, nhưng đồng thời thể hiện sự khoan hồng, giảm nhẹ tối đa đối với các hành vi vi phạm vì mục đích phát triển kinh tế - xã hội mà không có động cơ vụ lợi.
Đặc biệt, Nghị quyết đặt ra sự tách bạch giữa việc xử lý trách nhiệm cá nhân, tổ chức với các giải pháp tháo gỡ khó khăn, vướng mắc cho các dự án, công trình, tránh tình trạng "đóng băng" tài sản hay làm đứt gãy các hoạt động sản xuất, kinh doanh.
Theo Điều 5 Nghị quyết số 37/2026/QH16, cơ quan tiến hành tố tụng như Cơ quan điều tra, VKSND, TAND sẽ quyết định không truy cứu trách nhiệm hình sự đối với tổ chức, cá nhân vi phạm khi hội đủ 5 điều kiện bắt buộc:
Thứ nhất, không tham nhũng, không thực hiện hành vi tham nhũng theo quy định của Luật Phòng, chống tham nhũng và Bộ luật Hình sự (được cơ quan có thẩm quyền kết luận bằng văn bản).
Thứ hai, vì lợi ích chung, vì mục đích phát triển kinh tế - xã hội, an ninh quốc phòng của quốc gia, địa phương, ngành mà không vì lợi ích cá nhân hay lợi ích nhóm.
Thứ ba, có kết quả thực tế, các hoạt động đầu tư, sản xuất, kinh doanh, chuyển đổi số... đã hoàn thành và mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội cụ thể.
Thứ tư, không phát sinh tranh chấp kéo dài, không có khiếu nại, tố cáo hoặc đã giải quyết dứt điểm theo quy định.
Thứ năm, không làm thất thoát tài sản, trường hợp gây thất thoát, lãng phí thì phải chủ động khắc phục toàn bộ hậu quả thiệt hại.
Một điểm nổi bật tại Điều 6 Nghị quyết số 37/2026/QH16 là cơ chế bảo vệ rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm công nghệ. Theo đó, người gây thiệt hại do gặp rủi ro trong ứng dụng KHCN, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, nếu đã tuân thủ đúng quy trình và áp dụng đủ biện pháp phòng ngừa, sẽ được loại trừ trách nhiệm hình sự.
Đối với các trường hợp chưa có quy định pháp luật điều chỉnh hoặc các quy định còn chồng chéo, nếu cán bộ, cá nhân vì yêu cầu cấp thiết của thực tiễn mà chủ động có cách làm đột phá, tháo gỡ "điểm nghẽn" mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng an ninh thì cũng được loại trừ trách nhiệm hình sự, khi đáp ứng điều kiện không tham nhũng và vì lợi ích chung.
Tạm hoãn tố tụng đến 2 năm để "khắc phục hậu quả"
Không chỉ dừng lại ở khâu miễn trách nhiệm, Nghị quyết số 37/2026/QH16 còn thiết lập cơ chế tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự (Điều 7) và tạm đình chỉ điều tra, truy tố, xét xử (Điều 9).
Cụ thể, nếu vi phạm gây thất thoát tài sản nhưng không tham nhũng, vì lợi ích chung và dự án, hoạt động đang dở dang nhưng có tính khả thi để tiếp tục khắc phục, cơ quan tố tụng sẽ ra quyết định tạm đình chỉ giải quyết vụ việc với thời hạn tối đa 2 năm. Thời gian này không tính vào thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự.
Nếu trong 2 năm, cá nhân, tổ chức khắc phục toàn bộ hậu quả thiệt hại, cơ quan tố tụng sẽ đình chỉ vụ án, không khởi tố bị can.
Nếu không khắc phục được toàn bộ, việc xử lý sẽ tiếp tục theo Bộ luật Tố tụng hình sự, nhưng tỷ lệ đã khắc phục và hiệu quả kinh tế - xã hội mang lại sẽ là căn cứ quan trọng để TAND xem xét giảm nhẹ mức hình phạt.
Đối với người đã có bản án phạt tù hoặc đang chấp hành án, Nghị quyết cũng mở ra cơ chế hoãn, tạm đình chỉ thi hành án tù tối đa 2 năm để khắc phục thiệt hại (Điều 10).
Trường hợp hoàn thành khắc phục hoàn toàn thiệt hại hoặc thuộc trường hợp quy định tại Điều 5, Điều 6 sẽ được TAND xem xét miễn chấp hành hình phạt còn lại và đương nhiên được xóa án tích. Đồng thời, lực lượng vũ trang, cán bộ, công chức, viên chức vi phạm kỷ luật hành chính cũng được xem xét miễn hoặc chưa xử lý kỷ luật theo các nguyên tắc tương tự (Điều 11).
