Ngày 17/8, Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về việc giải trình, tiếp thu, chỉnh lý dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật liên quan kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số.
Nhiều cơ chế xử lý
Theo báo cáo tiếp thu, giải trình và chỉnh lý dự thảo nghị quyết, Chính phủ rà soát các nội dung theo định hướng vừa giữ nghiêm kỷ luật, kỷ cương, vừa kiến tạo phát triển; đồng thời dự kiến đưa các nội dung của Nghị quyết vào hồ sơ sửa đổi Bộ luật Hình sự và Bộ luật Tố tụng hình sự để bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật.
Một trong những điểm đáng chú ý là dự thảo thiết kế nhiều cơ chế xử lý khác nhau, gồm không truy cứu trách nhiệm hình sự, loại trừ trách nhiệm hình sự, tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự và miễn trách nhiệm hình sự.
Trong đó, không truy cứu và miễn trách nhiệm hình sự được áp dụng đối với người có hành vi vi phạm và có trách nhiệm hình sự nhưng đáp ứng đủ các điều kiện luật định; trong khi loại trừ trách nhiệm hình sự được hiểu là trường hợp hành vi không bị coi là tội phạm. Đối với cơ chế tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, người có hành vi vi phạm nhưng đáp ứng các điều kiện sẽ được tạm hoãn trong thời hạn 2 năm để khắc phục hậu quả; căn cứ kết quả khắc phục sẽ quyết định bước xử lý tiếp theo.
Mục tiêu xuyên suốt của dự thảo là lấy kết quả khắc phục hậu quả làm căn cứ áp dụng các chính sách hình sự. Trường hợp khắc phục được toàn bộ hậu quả có thể được xem xét không truy cứu hoặc miễn trách nhiệm hình sự, tùy từng giai đoạn tố tụng.
Cách tiếp cận này cũng nhận được sự đồng tình cơ bản của Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính. Cơ quan thẩm tra đánh giá, dự thảo được tiếp thu, chỉnh lý theo hướng vừa giữ nghiêm kỷ luật, kỷ cương, phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, vừa tạo cơ chế xử lý phù hợp đối với trường hợp có sai sót, rủi ro nhưng không vụ lợi, vì lợi ích chung.
Đây là định hướng cần thiết để tháo gỡ tâm lý e ngại, né tránh, khơi thông nguồn lực, khuyến khích đổi mới, sáng tạo nhưng không tạo khoảng trống để hợp thức hóa vi phạm.
Tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự trong 2 năm
Một cơ chế đáng chú ý trong dự thảo là tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự. Theo báo cáo giải trình, cơ chế này cho phép tạm hoãn trong thời hạn 2 năm, gắn với việc khắc phục hậu quả. Sau thời gian tạm hoãn, kết quả thực hiện phương án khắc phục sẽ là căn cứ để các cơ quan quản lý nhà nước, các cơ quan tiến hành tố tụng xem xét đánh giá.
Trong quá trình tiếp thu ý kiến đại biểu, Chính phủ đã chỉnh lý khoản 3 Điều 7 theo hướng bỏ cụm từ “và tích cực khắc phục theo tiến độ, phương án đã cam kết”. Lý do là nội dung này được xác định là điều kiện để áp dụng cơ chế tạm hoãn; còn sau khi tạm hoãn, việc đánh giá mức độ khắc phục cam kết sẽ do cơ quan quản lý nhà nước và cơ quan tiến hành tố tụng xem xét, đánh giá.
Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính lưu ý cơ chế này phải được thiết kế như một cơ chế có điều kiện, gắn với phương án khắc phục hậu quả khả thi, có kiểm tra, giám sát chặt chẽ và xử lý kịp thời nếu người được áp dụng không thực hiện cam kết hoặc có dấu hiệu lợi dụng chính sách.
Không làm phát sinh việc xét lại bản án đã có hiệu lực
Một nội dung khác được chỉnh lý đáng chú ý liên quan đến những trường hợp đã có bản án hình sự có hiệu lực pháp luật.
Tiếp thu ý kiến đại biểu, Dự thảo được chỉnh lý (khoản 5 Điều 3) theo hướng không phát sinh thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm để xem xét lại bản án, quyết định xử lý kỷ luật đã có hiệu lực pháp luật.
Dự thảo cũng bỏ quy định tại khoản 6 Điều 3, bởi các vấn đề liên quan đến xử phạt vi phạm hành chính trong trường hợp không truy cứu trách nhiệm hình sự, loại trừ hoặc miễn trách nhiệm hình sự sẽ thực hiện theo pháp luật về xử lý vi phạm hành chính.
Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính cũng nhấn mạnh việc áp dụng Nghị quyết không được làm thay đổi nguyên tắc cơ bản về trách nhiệm hình sự, không làm phát sinh việc xem xét lại bản án đã có hiệu lực pháp luật, đồng thời không chấm dứt các nghĩa vụ dân sự, tài chính và nghĩa vụ khắc phục hậu quả.
Cơ quan thẩm tra cho rằng việc đổi mới cách tiếp cận trong chính sách hình sự là vấn đề có tính căn cơ, cần tiếp tục rà soát các quy định về hành vi bị nghiêm cấm, dấu hiệu cấu thành tội phạm và trách nhiệm pháp lý có liên quan. Các chính sách đã được thực tiễn kiểm nghiệm cần được nghiên cứu để thể chế hóa trong Bộ luật Hình sự sửa đổi và các luật có liên quan, qua đó hình thành cách tiếp cận ổn định, lâu dài.
Theo Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính, chính sách mới cần hướng tới tháo gỡ tâm lý e ngại, né tránh, khơi thông nguồn lực, khuyến khích đổi mới sáng tạo, nhưng không tạo khoảng trống để hợp thức hóa vi phạm.
Dự thảo cũng được yêu cầu làm rõ hơn mối quan hệ giữa các cơ chế không truy cứu, loại trừ và miễn trách nhiệm hình sự với các thủ tục tố tụng tương ứng; các tiêu chí, điều kiện áp dụng phải rõ ràng, khách quan, có thể kiểm chứng nhằm hạn chế cách hiểu và áp dụng khác nhau.
Dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/9/2026
Theo báo cáo tiếp thu, giải trình của Chính phủ, tại Điều 12 dự thảo, cơ quan chủ trì soạn thảo đã xác định Nghị quyết có hiệu lực thi hành từ ngày 1/9/2026 và áp dụng đối với tất cả các hành vi vi phạm xảy ra trước và sau ngày Nghị quyết có hiệu lực.
Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề nghị Chính phủ, TAND Tối cao và VKSND Tối cao chuẩn bị đồng thời các văn bản hướng dẫn để có thể áp dụng ngay khi Nghị quyết có hiệu lực. Cơ quan thẩm tra cũng đề nghị việc tổng kết sau thời gian thí điểm phải được thực hiện đầy đủ, làm cơ sở nghiên cứu luật hóa những chính sách có hiệu quả.
