Chiều 21/11, Cục Quản lý và Xây dựng công trình thủy lợi phối hợp với Báo Nông nghiệp và Môi trường tổ chức Diễn đàn “Chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ trong vận hành, bảo đảm an toàn đập, hồ chứa nước” tại Hà Nội.
Sự kiện tạo không gian để các nhà quản lý, chuyên gia, nhà khoa học, doanh nghiệp và chính quyền địa phương chia sẻ kinh nghiệm, định hướng lộ trình chuyển đổi số trong quản lý an toàn đập, hồ chứa dựa trên ba trụ cột (bảo đảm an toàn công trình, cắt giảm lũ hiệu quả và cấp nước đa mục tiêu).
Diễn đàn có sự tham dự của đại diện các đơn vị thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường, các viện, trường, trung tâm nghiên cứu; đại diện các bộ, ngành trung ương, đối tác quốc tế, gần 30 cơ quan báo chí cùng các địa phương có nhiều hồ chứa lớn. Các doanh nghiệp công nghệ như WeatherPlus, Vrain cùng đại diện các hội nghề nghiệp cũng tham gia chia sẻ kinh nghiệm và đề xuất giải pháp.
Phát biểu khai mạc, ông Vũ Minh Việt, Phó Tổng Biên tập Báo Nông nghiệp và Môi trường nhấn mạnh, diễn đàn diễn ra trong bối cảnh mưa lũ khốc liệt đang gây thiệt hại nặng nề tại nhiều tỉnh, từ miền Trung đến Tây Nguyên và Bắc Bộ. Mưa lớn ở thượng nguồn tạo áp lực lớn lên hệ thống đập, hồ chứa, đặt ra yêu cầu cao về điều tiết lũ chính xác, cảnh báo kịp thời và đảm bảo an toàn công trình. “Chỉ khi đẩy mạnh chuyển đổi số và ứng dụng khoa học công nghệ thì những thách thức này mới có thể được giải quyết hiệu quả. Đây phải được coi là giải pháp đột phá, ưu tiên hàng đầu”, ông Việt nhấn mạnh.
Lãnh đạo Báo Nông nghiệp và Môi trường cho rằng các hồ chứa không chỉ là công trình thủy lợi mà còn là “lá chắn” bảo vệ dân cư, góp phần đảm bảo an ninh nguồn nước và phát triển kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, nhiều công trình đã cũ, dữ liệu thiếu đồng bộ, khiến việc vận hành gặp nhiều rủi ro trong bối cảnh thời tiết ngày càng cực đoan.
Tại diễn đàn, ông Phan Tiến An, Trưởng Phòng An toàn hồ đập và hồ chứa nước (Cục Quản lý và Xây dựng công trình thủy lợi) cho biết, cả nước hiện có hơn 7.300 đập, hồ chứa, trong đó phần lớn là hồ vừa và nhỏ do địa phương quản lý. Dù mùa mưa lũ 2025 không ghi nhận sự cố lớn, nhưng hàng loạt tồn tại kéo dài khiến hệ thống vẫn tiềm ẩn rủi ro. Chỉ 30% hồ có phương án ứng phó khẩn cấp, 9% được kiểm định an toàn và chỉ 19% lắp thiết bị quan trắc. Nhiều hồ chưa có quy trình vận hành hoặc mốc bảo vệ, nguy cơ mất an toàn khi mưa lũ đến bất ngờ.
Theo ông An, thách thức lớn nhất hiện nay là thiếu dữ liệu kỹ thuật đầy đủ và hệ thống công nghệ đồng bộ. Cơ sở dữ liệu hồ chứa của Bộ được xây dựng từ năm 2016 nhưng mới khoảng 900 hồ có thông số đầy đủ. Hầu hết các địa phương vẫn quản lý thủ công bằng Excel hoặc tài liệu rời rạc; dữ liệu không được cập nhật, không liên thông, khiến việc tổng hợp phục vụ chỉ đạo gặp rất nhiều khó khăn. Hệ thống quan trắc khí tượng thủy văn chuyên dùng còn thiếu và lạc hậu; nhiều hồ thiếu trạm mưa trên toàn lưu vực, số liệu quan trắc không ổn định.
Ông An cũng cho rằng cần thúc đẩy mạnh mẽ chuyển đổi số và ứng dụng công nghệ trong toàn bộ chuỗi quản lý hồ chứa. Trước hết là hoàn thiện thể chế, sửa đổi các quy định pháp lý, ban hành tiêu chuẩn chung cho cơ sở dữ liệu, quan trắc và phần mềm vận hành. Cơ sở dữ liệu ngành phải được chuẩn hóa và vận hành theo nguyên tắc dùng chung, cho phép địa phương dùng phần mềm riêng nhưng bắt buộc kết nối qua API chuẩn.
Song song đó, cần đầu tư hoặc thuê dịch vụ quan trắc hiện đại, xây dựng hệ thống cảnh báo tự động, nâng cao năng lực cán bộ trong phân tích dữ liệu và vận hành công nghệ mới. Việc bổ sung định mức kinh tế - kỹ thuật cho đầu tư IoT, phần mềm giám sát, AI và điện toán đám mây sẽ tạo cơ sở để các địa phương lập dự toán và triển khai thống nhất hơn.
Ông An khẳng định, khi dữ liệu được chuẩn hóa, hệ thống quan trắc đầy đủ và công nghệ hỗ trợ ra quyết định được áp dụng rộng rãi, công tác vận hành hồ chứa sẽ an toàn hơn, kịp thời hơn và đáp ứng được yêu cầu của thời kỳ biến đổi khí hậu ngày càng khắc nghiệt.
Trình bày tham luận tại diễn đàn, TS. Nguyễn Văn Mạnh, Trưởng phòng Khoa học Công nghệ (Viện Quy hoạch Thủy lợi), cho biết cả nước có khoảng 6.800 hồ chứa, nhưng chỉ 300 hồ chiếm 80% dung tích điều tiết và mới khoảng 200 hồ có cửa van chủ động. Mưa lũ cực đoan 2024-2025 tiếp tục gây áp lực lớn lên công tác điều hành, đòi hỏi tăng cường năng lực dự báo, giám sát.
Viện Quy hoạch Thủy lợi hiện duy trì nhiều cơ sở dữ liệu trọng yếu, gồm hệ thống an toàn đập - hồ chứa, dữ liệu vận hành tưới tiêu với 45.000 công trình được định danh, cùng mạng lưới thông tin từ hệ thống đo mưa Vrain (hơn 2.600 trạm) và dữ liệu KTTV quốc gia. Kho dữ liệu của Viện bao gồm số liệu nguồn nước, mực nước hồ và dòng chảy thượng - hạ lưu, phục vụ cho mô hình tính toán, mô phỏng thủy lực và dự báo ngập lụt.
TS. Mạnh cho biết các nhóm chuyên gia của Viện được tổ chức theo từng lưu vực, trực vận hành lũ hằng ngày hoặc theo yêu cầu. Các mô hình mưa - dòng chảy MIKE NAM, HEC-HMS để tính toán và dự báo lượng nước chảy về hồ sau mỗi đợt mưa, trong khi Mike11, Mike Flood, HEC-ResSim hỗ trợ mô phỏng điều tiết hồ và diễn toán hạ du. Các kết quả này giúp xây dựng bản tin cảnh báo lũ, bản đồ ngập và đề xuất kịch bản vận hành tối ưu cho hàng chục hồ lớn như Cửa Đạt, Ngàn Trươi, Tả Trạch hay hệ thống sông Hồng - Thái Bình.
Dù vậy, TS. Mạnh thừa nhận chất lượng dự báo còn phụ thuộc nhiều vào dữ liệu mưa và kinh nghiệm chuyên gia, khiến sai số đỉnh lũ và thời gian lũ vẫn xảy ra trong một số trường hợp. Các mô hình hiện có cũng cần được nâng cấp để bắt kịp tốc độ biến đổi khí hậu.
Ông Mạnh đề xuất xây dựng cơ sở dữ liệu lớn dùng chung theo chuẩn quốc tế, chuẩn hóa định danh công trình và quy trình chia sẻ dữ liệu từ trung ương đến địa phương. Ngành thủy lợi cần kết nối đồng bộ với dữ liệu khí tượng thủy văn quốc gia, hệ thống đo mưa tự động và nền tảng thời tiết của doanh nghiệp để đảm bảo thống nhất nguồn dữ liệu đầu vào. Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh ứng dụng AI để phân tích nhanh dữ liệu mưa, dòng chảy và hỗ trợ dự báo.
“Yếu tố quyết định vẫn là con người,” TS. Mạnh nhấn mạnh. Theo ông, đội ngũ chuyên gia phải trực vận hành mô hình thường xuyên, kể cả khi không có lũ, nhằm liên tục kiểm tra và hiệu chỉnh dữ liệu. Chỉ khi đó, chất lượng dự báo mới được cải thiện và việc ứng phó thiên tai mới chủ động, hiệu quả hơn.
