Cục trưởng Điện ảnh Trần Cường: 'Chúng ta có bản sắc, nhưng chưa chuẩn hóa được bản sắc'

Trao đổi với phóng viên Báo Nhà báo và Công luận về vấn đề trên, Cục trưởng Cục Điện ảnh (Bộ VHTT&DL) Đặng Trần Cường cho rằng, thách thức lớn nhất hiện nay của điện ảnh Việt Nam không nằm ở việc thiếu chất liệu, mà ở năng lực chuyển hóa để tạo nên một ngôn ngữ điện ảnh mang tính hệ thống và chuyên nghiệp.

"Chúng ta không thiếu bản sắc, nhưng chưa chuẩn hóa được bản sắc"

Theo Cục trưởng Đặng Trần Cường, điện ảnh Việt Nam đang ở một giai đoạn chuyển tiếp mang tính bước ngoặt. Những yếu tố bản sắc vốn dĩ không thiếu, thậm chí rất phong phú, nhưng mới chỉ dừng lại ở dạng “chất liệu thô” - tức là tồn tại một cách bản năng, rời rạc, chưa được hệ thống hóa thành một ngôn ngữ điện ảnh hoàn chỉnh.

Nước ta sở hữu những “tài sản nội dung” vô giá: từ bề dày lịch sử hàng nghìn năm, kho tàng văn hóa dân tộc đa dạng, đến đời sống xã hội đương đại giàu biến động và tính nhân văn. Tuy nhiên, bài toán khó nhất lại nằm ở khả năng chuyển hóa những chất liệu ấy thành các tác phẩm có thể chạm tới cảm xúc phổ quát của khán giả toàn cầu.

“Làm sao để một câu chuyện rất Việt Nam nhưng người xem ở bất kỳ quốc gia nào cũng có thể đồng cảm thì đó là khoảng trống lớn nhất hiện nay”, ông Cường nhấn mạnh.

Không chỉ là vấn đề ý tưởng, hạn chế này còn phản ánh sự thiếu đồng bộ của cả hệ sinh thái sáng tạo. Điện ảnh Việt vẫn còn thiếu sự kết nối chặt chẽ giữa biên kịch, đạo diễn với các nhà nghiên cứu văn hóa; thiếu đầu tư tương xứng cho công nghệ hậu kỳ và chiến lược quảng bá. Khi bản sắc chưa được “dịch” sang ngôn ngữ của sự chuyên nghiệp, rất khó để trở thành một sức mạnh mềm mang tính thương hiệu quốc gia.

Để định vị một dấu ấn riêng biệt trên bản đồ điện ảnh thế giới, theo ông Trần Cường, điện ảnh Việt Nam cần xuất phát từ những câu chuyện mang đậm bản sắc nội địa nhưng được kể bằng cấu trúc hiện đại, dễ tiếp cận với khán giả toàn cầu.

Trước hết là khai thác chiều sâu tâm hồn và triết lý sống của người Việt. Những giá trị như gia đình, sự gắn kết cộng đồng, hay cốt cách kiên cường trong lịch sử không chỉ là yếu tố văn hóa mà còn là “mỏ neo cảm xúc” mạnh mẽ. Tuy nhiên, thay vì chỉ dừng ở việc tái hiện bề nổi phong tục hay bối cảnh, điện ảnh cần chạm tới những tầng sâu của đạo đức và nhân sinh quan.

Bên cạnh đó, việc làm chủ ngôn ngữ điện ảnh tinh tế, tiết chế cũng là yếu tố then chốt. Điện ảnh Việt không cần mô phỏng Hollywood hay các nền công nghiệp khác, mà cần biết cách sử dụng kỹ thuật hiện đại để thể hiện giá trị riêng. Sự tinh tế trong góc máy, ánh sáng, màu sắc - nếu được định hình rõ nét sẽ tạo nên một thẩm mỹ thị giác đặc trưng.

Ngoài ra, kịch bản cần được xây dựng theo hướng đa tầng, không chỉ dừng ở giải trí mà còn phản ánh những xung đột tâm lý, những vấn đề nhân sinh sâu sắc. Khi câu chuyện đạt đến độ dày tư tưởng, nó có thể vượt qua ranh giới quốc gia để trở thành một tác phẩm mang giá trị phổ quát.

Điện ảnh Việt bước đầu trở thành "đại sứ văn hóa"

Nhìn lại chặng đường đã qua, ông Trần Cường đánh giá điện ảnh Việt Nam đã có những bước tiến đáng kể trong việc lan tỏa hình ảnh quốc gia ra quốc tế.

Trước hết là sự ghi nhận tại các liên hoan phim danh giá. Những tác phẩm điện ảnh như Bên trong vỏ kén vàng (giải Camera d’Or tại Cannes), Những đứa trẻ trong sương (lọt shortlist Oscar), hay các phim Ròm, Cha cõng con… đã góp phần định hình một hình ảnh mới về điện ảnh Việt: tinh tế, giàu suy tư và mang tính nghệ thuật cao. Những thành công này cũng góp phần thay thế định kiến cũ về Việt Nam chỉ gắn với chiến tranh bằng một hình ảnh đương đại đa chiều.

Ở khía cạnh thị trường, điện ảnh Việt cũng có những bước đột phá trong thương mại hóa và xuất khẩu. Các phim như Bố già, Hai Phượng, Lật mặt 4… không chỉ thành công trong nước mà còn được phát hành tại nhiều thị trường quốc tế, chứng minh sức hút của những câu chuyện Việt Nam.

Song song đó, xu hướng hợp tác quốc tế ngày càng rõ nét với các dự án hợp tác Việt - Hàn, Việt - Ấn, Việt - Thái. Các liên hoan phim quốc tế tổ chức tại Việt Nam như DANAFF hay HANIFF cũng góp phần đưa Việt Nam trở thành điểm đến của các nhà làm phim và nhà đầu tư toàn cầu.

Tuy nhiên, ông Cường cho rằng những thành tựu này vẫn mang tính điểm sáng đơn lẻ. Để phát triển bền vững, cần một chiến lược tổng thể và sự kết nối đồng bộ hơn trong toàn ngành.

Trong giai đoạn hiện nay, điện ảnh Việt cần tránh dàn trải mà nên tập trung vào một số dòng đề tài có khả năng kết nối bản sắc với giá trị toàn cầu. Đáng chú ý là các câu chuyện về gia đình và xã hội đương đại - nơi diễn ra những xung đột giữa truyền thống và hiện đại. Đây là chủ đề có tính phổ quát cao, dễ tạo sự đồng cảm với khán giả quốc tế.

Bên cạnh đó, đề tài lịch sử và di sản văn hóa vẫn là “mỏ vàng” chưa được khai thác đúng mức. Tuy nhiên, cần thay đổi cách tiếp cận, tránh lối kể minh họa khô cứng, thay vào đó là ngôn ngữ điện ảnh hiện đại, giàu tính thẩm mỹ và cảm xúc.

Ngoài ra, các chủ đề mang tính phổ quát như tình yêu, sự trưởng thành hay những khủng hoảng nhân sinh cũng cần được khai thác trong bối cảnh văn hóa Việt. Chính sự giao thoa giữa cái “rất riêng” và cái “rất chung” sẽ tạo nên sức hấp dẫn đặc biệt.

Kỳ vọng về những câu chuyện mang 'hơi thở Việt'

Từ góc độ công nghiệp, Cục trưởng Trần Cường cho rằng cần có những chính sách mang tính hệ thống để khuyến khích các nhà làm phim đầu tư vào nội dung mang tính định vị quốc gia.

Trước hết là hoàn thiện hệ sinh thái điện ảnh, bao gồm hạ tầng kỹ thuật, công nghệ hậu kỳ, mạng lưới phát hành và đặc biệt là nguồn nhân lực có tư duy quốc tế.

Thứ hai là xây dựng các cơ chế tài chính linh hoạt như quỹ hỗ trợ, ưu đãi thuế, thúc đẩy hợp tác công - tư, đồng thời cải cách thủ tục hành chính để tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động sáng tạo.

Quan trọng hơn cả là định hướng đầu tư có trọng điểm vào những dự án vừa có giá trị nghệ thuật, vừa có tiềm năng thương mại, đóng vai trò như “đại sứ văn hóa” trên màn ảnh. Chiến lược phát triển điện ảnh cần được đặt trong tổng thể chiến lược quyền lực mềm quốc gia, gắn với du lịch và các ngành công nghiệp sáng tạo.

Trong tương lai, Cục trưởng Trần Cường kỳ vọng điện ảnh Việt Nam sẽ kiến tạo những nhóm nội dung mang đậm “hơi thở Việt” nhưng có khả năng chạm tới cảm xúc toàn cầu.

Đó là những câu chuyện về con người Việt Nam trong bối cảnh đương đại - nơi các giá trị truyền thống và hiện đại giao thoa. Đó cũng là những dự án điện ảnh hóa di sản, lịch sử bằng công nghệ và tư duy kể chuyện mới. Và xa hơn, là những tác phẩm dám chạm tới các vấn đề toàn cầu như môi trường, công nghệ hay những giá trị nhân văn mới.

“Để xây dựng quyền lực mềm, điện ảnh Việt cần kể những câu chuyện mà ở đó, con người Việt không chỉ là đối tượng của hoàn cảnh, mà là những chủ thể sáng tạo, có tư duy, có thẩm mỹ và có đóng góp cho dòng chảy văn minh nhân loại”, ông Cường nhấn mạnh.

Trong một thế giới ngày càng phát triển, nơi ranh giới văn hóa được xóa nhòa bởi công nghệ và truyền thông, điện ảnh chính là một trong những công cụ mạnh mẽ nhất để kể câu chuyện của một quốc gia. Với Việt Nam chúng ta, hành trình ấy đã bắt đầu, nhưng để đi xa, điều cần thiết không chỉ là những câu chuyện hay, mà còn là một chiến lược đủ lớn để biến bản sắc thành ngôn ngữ toàn cầu.