Sự kiện nằm trong chuỗi hoạt động hướng tới Lễ kỷ niệm 950 năm ra đời Quốc Tử Giám - trường Quốc học đầu tiên của Việt Nam (1076-2026).
Hội thảo quy tụ nhiều nhà nghiên cứu, chuyên gia lịch sử, văn hóa nhằm làm rõ giá trị lịch sử, truyền thống khoa bảng và những đóng góp nổi bật của dòng họ Nguyễn đại tôn làng Vân Điềm, Du Lâm đối với nền giáo dục, văn hóa và lịch sử dân tộc.
Làng Vân Điềm, Du Lâm thuộc huyện Đông Ngàn xưa, nằm trong không gian văn hóa Kinh Bắc - vùng đất nổi tiếng với truyền thống hiếu học và khoa bảng. Dòng họ Đình nguyên, Hoàng giáp Nguyễn Thực được xem là một trong những dòng họ đầu tiên định cư tại làng Vân Điềm. Qua nhiều thế hệ, con cháu phát triển rộng ở các vùng Du Lâm, Dục Nội, Phong Xá, Xuân Lai, Vệ Ninh, Sơn Tây…, tạo nên truyền thống học hành, đỗ đạt kéo dài từ thời Lê Trung hưng đến triều Nguyễn.
Người khai khoa cho dòng họ là Đình nguyên, Hoàng giáp Nguyễn Thực, đỗ khoa thi năm Ất Mùi (1595). Tiếp nối truyền thống ấy là hàng loạt danh nhân khoa bảng như các Tiến sĩ Nguyễn Nghi, Nguyễn Khuê, Nguyễn Sĩ, Nguyễn Thẩm, Nguyễn Thưởng, Nguyễn Tư Giản và Nguyễn Kham. Không chỉ thành danh trên con đường khoa cử, nhiều vị còn để lại dấu ấn trong các lĩnh vực chính trị, quân sự, ngoại giao, văn hóa và giáo dục.
Đặc biệt, nhiều thành viên của dòng họ có mối gắn bó sâu sắc với Văn Miếu - Quốc Tử Giám và sự nghiệp đào tạo nhân tài của đất nước. Dưới thời Lê Trung hưng, hai vị Tiến sĩ Nguyễn Nghi và Nguyễn Thẩm từng giữ chức Tế tửu Quốc Tử Giám, trực tiếp tham gia công tác giáo dục và đào tạo nhân tài cho triều đình. Trong số các vị đại khoa của dòng họ, có tới 6 người được lưu danh trên bia Tiến sĩ tại Văn Miếu Thăng Long.
Ngoài việc tham gia triều chính, nhiều vị đại khoa còn trực tiếp tổ chức các kỳ thi Hương, thi Hội, thi Đình hoặc mở lớp dạy học tại quê nhà và nhiều địa phương khác, góp phần thúc đẩy phong trào học tập, hun đúc truyền thống hiếu học trong xã hội đương thời.
Chia sẻ tại sự kiện, Tiến sĩ Lê Xuân Kiêu - Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám cho biết, hội thảo là dịp đánh giá và tôn vinh những phẩm chất, tài năng, khí phách của các danh nhân dòng họ Nguyễn đại tôn đối với lịch sử dân tộc. Ông nhấn mạnh, những tấm gương khoa bảng của dòng họ không chỉ là niềm tự hào của quê hương mà còn là động lực tinh thần để thế hệ trẻ hôm nay noi gương học tập, rèn luyện và tiếp nối truyền thống hiếu học của cha ông.
Theo ban tổ chức, hội thảo nhận được 29 tham luận từ các nhà khoa học, tập trung nghiên cứu thân thế, sự nghiệp của các danh nhân khoa bảng dòng họ Nguyễn Thực; vai trò, đóng góp của các vị đại khoa đối với quê hương, đất nước và nền giáo dục dân tộc; đồng thời đề xuất các giải pháp bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa liên quan đến dòng họ.
Tại hội thảo, PGS.TS Bùi Xuân Đính, Hội Văn nghệ Dân gian Hà Nội, cho biết làng Vân Điềm có 7 người đỗ đại khoa, trong đó tiêu biểu là Hoàng giáp Nguyễn Thực và các thế hệ hậu duệ nối tiếp truyền thống khoa bảng. Theo ông, các vị đại khoa của làng không chỉ có nhiều đóng góp cho triều đình và đất nước mà còn thể hiện nhân cách cao đẹp của tầng lớp sĩ phu.
Đặc biệt, Nguyễn Thực được đánh giá là vị quan khẳng khái, không khuất phục trước cường quyền. Khi ông qua đời, triều đình truy tặng hàm Thái tể - vinh hàm dành cho những vị đại thần có công lớn.
Trong khi đó, PGS.TS Nguyễn Đức Nhuệ - Viện Sử học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, nhận định Đình nguyên, Hoàng giáp Nguyễn Thực là một danh Nho, danh thần tiêu biểu của triều Lê Trung hưng thế kỷ XVII. Ông cũng là một trong 72 danh nhân tiêu biểu của đất nước từ thời Lý đến hết thời Lê Trung hưng, với nhiều đóng góp quan trọng trên lĩnh vực chính trị và bang giao.
Hiện nay, tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám vẫn còn lưu giữ nhiều văn bia ghi lại công lao, đóng góp của dòng họ Đình nguyên, Hoàng giáp Nguyễn Thực.
Trong khuôn khổ hội thảo, ban tổ chức cũng giới thiệu không gian trưng bày các tư liệu, hình ảnh, châu bản, mộc bản và thác bản được sưu tầm, phục chế từ các trung tâm lưu trữ và viện nghiên cứu, góp phần giúp công chúng hiểu rõ hơn về truyền thống khoa bảng và những giá trị văn hóa, giáo dục mà dòng họ để lại cho hậu thế.
