Vua Hàm Nghi - người nghệ sĩ bị lãng quên
Cuộc đời vua Hàm Nghi (1871 - 1944) trải qua nhiều biến cố, thăng trầm. Ông lên ngôi vua từ khi còn nhỏ, nhưng phải rời kinh thành chạy ra sơn phòng Tân Sở (Quảng Trị) khi quân đội Pháp đánh chiếm Huế, sau đó liên tục bị quân Pháp rượt đuổi và gặp muôn vàn gian truân để rồi bị bắt và bị lưu đày tại Algeria đến khi qua đời.
Nhà nghiên cứu mỹ thuật Ace Lê nhận định, cựu hoàng Hàm Nghi được biết đến rộng rãi trong lịch sử Việt Nam với tư cách người phát động chiếu Cần Vương chống thực dân Pháp. Tuy nhiên, lịch sử mỹ thuật lại lãng quên ông trong gần 100 năm qua. Ít người biết rằng, vua Hàm Nghi là họa sĩ Việt đầu tiên được đào tạo theo giáo trình hàn lâm Tây phương, mở ra buổi bình minh cho dòng mỹ thuật Đông Dương, cũng là chương đầu tiên của mỹ thuật hiện đại Việt Nam.
Theo TS Amandine Dabat - hậu duệ đời thứ 5 của vua Hàm Nghi, đồng giám tuyển của triển lãm “Trời, Non, Nước” - trong quãng thời gian lưu đày ở Algeria, vua Hàm Nghi luôn âm thầm nuôi dưỡng giấc mộng hồi cố. Tuy nhiên, ông bị người Pháp quản thúc chặt chẽ, thư tín giữa ông và quê hương bị cấm cản; mỗi lần di chuyển đều phải xin phép và có người tháp tùng. Trong sự cô độc nơi viễn xứ, ông dần quên chữ Hán nhưng cũng chưa hoàn toàn làm chủ được tiếng Pháp. Việc học tập kiến thức phương Tây, bao gồm hội họa và âm nhạc, đã trở thành lối thoát cho tâm trạng trầm uất của nhà vua ở nơi xứ người.
Nhờ mối giao hảo với họa sĩ người Pháp Marius Reynaud, nhà vua đã được truyền thụ kiến thức mỹ thuật theo phương pháp phương Tây bao gồm hình họa và hội họa. Thay vì trau chuốt nhiều tháng trong xưởng, Marius Reynaud đưa Hàm Nghi đi vẽ tranh phong cảnh ngay từ khi bắt đầu học, khuyến khích nhà vua thực hành trực họa.
TS Amandine Dabat cho biết, mặc dù tranh của nhà vua không khắc họa phong cảnh Việt Nam nhưng một số tác phẩm mang bố cục gợi nhớ tới quang cảnh làng quê Việt. “Nhiều bức tranh sơn dầu của Hàm Nghi đều có một cây cổ thụ rất đơn côi. Tôi tự hỏi vì sao Hàm Nghi lại vẽ nhiều kiểu bố cục chỉ có một cái cây ở một bên như vậy. Sau đó, tôi nhận ra rằng đây là một đặc điểm rất phổ biến trong nghệ thuật của các họa sĩ theo trường phái Barbizon, bởi vì họ dùng cây như một chủ thể chính trong tranh của mình. Và cái cây đó cũng gợi nhớ đến cảnh sắc của Việt Nam với những cây cổ thụ và liên quan đến tập quán về thờ cúng ở Việt Nam. Với Hàm Nghi, hội họa là một cách thoát ly khỏi thế giới, khỏi xã hội thực dân kiềm tỏa lối sống của ngài, để tự tạo cho mình một không gian tự do”, bà Amandine Dabat nói.
Vẫn theo TS Amandine Dabat, khi xâu chuỗi 20 bức tranh trong triển lãm, chúng ta thấy được một phổ sáng tác trong thực hành của vua Hàm Nghi. Trong đó, có thể thấy rõ phong cách của nhóm họa sĩ Barbizon cũng như trường phái Ấn tượng trong những tác phẩm giai đoạn đầu. Sang đến thập niên 1920, các tác phẩm của Hàm Nghi trở nên cách điệu hơn nữa, với ảnh hưởng từ các họa sĩ hậu Ấn tượng.
“Khi còn sống, ngài tránh công khai rộng rãi về thực hành nghệ thuật của mình, tuy vậy vẫn được những bằng hữu đương thời, các nghệ sĩ Pháp công nhận và chào đón vào cộng đồng của họ. Có thể kết luận rằng, xét về mặt lịch sử mỹ thuật, Hàm Nghi là nghệ sĩ tiên phong của mỹ thuật hiện đại Việt Nam, người đã thành công trong việc kế thừa kỹ thuật hàn lâm Tây phương mà vẫn xây dựng được bản sắc độc đáo của riêng mình”, TS Amandine Dabat nhận định.
Hé lộ sự chuyên nghiệp trong hậu trường triển lãm
Theo nhà nghiên cứu mỹ thuật Ace Lê, triển lãm “Trời, Non, Nước” tại Hà Nội là chặng thứ hai của chuỗi triển lãm mỹ thuật Hàm Nghi. Trước đó, triển lãm từng được tổ chức tại Điện Kiến Trung (Đại nội Huế), thu hút hơn 110.000 lượt khách tham quan. Lần này, ê kíp đã rất nỗ lực nhằm đưa một triển lãm đạt tiêu chuẩn trưng bày quốc tế đến với công chúng Thủ đô.
Theo đó, việc chuẩn bị cho triển lãm bao gồm một khối lượng công việc đồ sộ và hàng năm trời chuẩn bị. Ê kíp bắt đầu từ khâu nghiên cứu lịch sử của từng bức tranh, xác thực nguồn gốc dựa trên các công trình nghiên cứu của TS Amandine Dabat. Việc nỗ lực kết nối để mượn được 20 bức tranh từ 10 bộ sưu tập khác nhau cũng là một con số ấn tượng bởi sau vụ hỏa hoạn tại Algeria, hiện trên thế giới chỉ còn biết đến khoảng 120 tác phẩm của nhà vua.
Dù vậy, sau hơn một thế kỷ thăng trầm, nhiều bức tranh hiện đã không còn nguyên vẹn, có những tác phẩm từng bị tháo khung, vứt bỏ. Đội ngũ bảo quản phục chế với chuyên gia Hiền Nguyễn được đào tạo bài bản và 17 năm kinh nghiệm làm việc tại Pháp đã tiến hành làm sạch, gia cố những bức tranh. Giám tuyển cũng đã kỳ công thuyết phục các nhà sưu tập cho phép tìm kiếm những khung tranh cổ cùng giai đoạn mang từ Pháp về, thay thế khung tranh cũ, nhằm tạo hiệu ứng thị giác tối ưu.
Việc lựa chọn nơi trưng bày là không gian Văn Miếu - Quốc Tử Giám ở Hà Nội cũng mang tính biểu tượng, bởi đây không chỉ là biểu tượng của lịch sử học vấn mà còn là nơi giao thoa giữa kỹ thuật và đời sống văn nhân trong dòng chảy lịch sử Việt Nam. Nhưng di tích Văn Miếu vốn không phải không gian triển lãm chuyên biệt, do vậy ê kíp phải dựng lại một thiết kế riêng cho triển lãm đáp ứng các tiêu chuẩn đặt ra đối với một triển lãm chuyên nghiệp.
Đặc biệt, trong chuỗi công việc chuẩn bị cho triển lãm, khâu đóng gói, vận chuyển các tác phẩm là minh chứng rõ nét nhất cho sự chuyên nghiệp vượt trội. Trong khâu này, ê kíp có sự hỗ trợ của Malca-Amit Việt Nam - công ty thành viên thuộc tập đoàn quốc tế Malca-Amit (Singapore). Đây là đơn vị được biết đến bởi hệ thống bảo mật cao và mạng lưới toàn cầu, chuyên cung cấp các giải pháp vận chuyển, logistics và bảo quản kho bãi an toàn, chuyên nghiệp cho hàng hóa giá trị cao như kim cương, trang sức, đồng hồ và các tài sản quý.
Theo ông Ace Lê, trong quá trình xử lý, vận chuyển, mọi tác phẩm đều được kiểm tra hiện trạng nghiêm ngặt từ trước khi đóng gói; khi nhận tại kho lưu trữ triển lãm; sau khi kết thúc trưng bày và khi bàn giao lại cho chủ sở hữu. Tác phẩm nghệ thuật được đóng gói đa tầng với giấy nến, lớp bóng khí, màng co và túi hút ẩm, khi xếp lên xe được giằng chèn giảm thiểu tối đa rung lắc. Tại cả điểm đi và điểm đến, chuyên gia bảo quản phục chế luôn phối hợp chặt chẽ với công ty vận chuyển, đảm bảo mỗi bức tranh luôn ở tình trạng tốt nhất.
Xe chuyên dụng được trang bị hệ thống điều hòa nhiệt độ và thiết bị đo độ ẩm, mọi yếu tố đều được kiểm soát nghiêm ngặt theo tiêu chuẩn bảo tàng quốc tế. Trong suốt hành trình di chuyển, toàn bộ phương tiện được giám sát bằng GPS và camera 24/24h, niêm phong bảo mật theo quy trình nghiêm ngặt. Ngay cả khi trưng bày trong không gian triển lãm, các tác phẩm vẫn được theo dõi qua hệ hệ thống camera giám sát an ninh và đội ngũ tình nguyện viên điều phối kiểm soát.
“Đó là những nỗ lực của đối tác và hơn 200 nhân sự của chúng tôi. Thay mặt Ban tổ chức, chúng tôi xin gửi lời tri ân sâu sắc đến các tổ chức và cá nhân đã đồng hành cùng chúng tôi để đưa một triển lãm đạt chuẩn quốc tế đến với công chúng Việt Nam”, nhà nghiên cứu Ace Lê bày tỏ.
