Vụ trưởng Vụ Pháp chế và Quản lý khoa học, Tòa án nhân dân tối cao Lê Thế Phúc nhấn mạnh, việc xây dựng Pháp lệnh trên cơ sở thay thế Pháp lệnh số 01/2022/UBTVQH15 là cần thiết nhằm bảo đảm sự đồng bộ, thống nhất với Luật Phòng, chống ma túy năm 2025 và đáp ứng yêu cầu thực tiễn.
Bên cạnh đó, thực tiễn thi hành Pháp lệnh số 01/2022/UBTVQH15 cũng phát sinh một số vướng mắc, bất cập. Chủ trương của Đảng, Nhà nước về chuyển đổi số, tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin chưa được cụ thể hóa đầy đủ trong Pháp lệnh. Việc quy định quá chi tiết trình tự, thủ tục phát biểu ý kiến tại phiên họp xem xét, quyết định đưa người nghiện ma túy từ đủ 12 tuổi đến dưới 18 tuổi đi cai nghiện bắt buộc, cũng như phiên họp xem xét, giải quyết khiếu nại, kiến nghị, kháng nghị đối với quyết định của Tòa án chưa tạo được sự chủ động cho Thẩm phán trong điều hành phiên họp phù hợp với từng vụ việc.
Một số thời hạn trong quá trình giải quyết vụ việc còn dài, chưa đáp ứng yêu cầu xử lý nhanh chóng, kịp thời. Quy định Kiểm sát viên vắng mặt tại phiên họp sơ thẩm thì Tòa án phải hoãn phiên họp cũng được cho là chưa phù hợp, chưa gắn với trách nhiệm của cơ quan nhà nước trong thực hiện nhiệm vụ được giao.
Dự thảo Pháp lệnh lần này sửa đổi quy định về trình tự, thủ tục phiên họp xem xét, quyết định đưa đi cai nghiện bắt buộc và phiên họp xem xét, giải quyết khiếu nại, kiến nghị, kháng nghị theo hướng không quy định chi tiết trình tự hỏi, tranh luận của người tham gia phiên họp. Thay vào đó, Thẩm phán căn cứ tính chất, nội dung từng vụ việc để chủ động điều hành việc hỏi, tranh luận, qua đó bảo đảm hiệu quả và rút ngắn thời gian giải quyết.
Dự thảo cũng rút ngắn một số thời hạn nhằm giải quyết vụ việc nhanh chóng, kịp thời, giảm áp lực cho công tác quản lý, tạm giữ người nghiện ma túy. Cụ thể, thời hạn xem xét, quyết định áp dụng biện pháp đưa đi cai nghiện bắt buộc được rút từ 15 ngày xuống còn 10 ngày; trường hợp vụ việc phức tạp, thời hạn rút từ 30 ngày xuống còn 20 ngày.
Thời gian Tòa án thông báo việc thụ lý hồ sơ giảm từ 2 ngày xuống còn 1 ngày; thời gian Tòa án xem xét ra một trong các quyết định giảm từ 3 ngày xuống còn 1 ngày; thời gian mở phiên họp xem xét, quyết định giảm từ 7 ngày xuống còn 5 ngày. Thời gian bổ sung hồ sơ, tài liệu giảm từ 5 ngày xuống còn 3 ngày; thời hạn khiếu nại, kiến nghị, kháng nghị các quyết định của Tòa án giảm từ 5 ngày xuống còn 3 ngày.
Thường trực Ủy ban Pháp luật và Tư pháp nhận thấy, nội dung dự thảo Pháp lệnh phù hợp với chủ trương, đường lối của Đảng, nhất là chủ trương tập trung đưa tối đa số người nghiện đủ điều kiện theo quy định pháp luật và số người nghiện có nguy cơ phạm tội, vi phạm pháp luật cao đi cai nghiện bắt buộc; đồng thời phù hợp với yêu cầu đẩy mạnh chuyển đổi số, ứng dụng khoa học, công nghệ trong hoạt động của các cơ quan trong hệ thống chính trị.
Dự thảo Pháp lệnh không làm phát sinh thủ tục hành chính mới; cơ bản bảo đảm yêu cầu về phân cấp, phân quyền, bình đẳng giới và chính sách dân tộc. Tuy nhiên, có ý kiến đề nghị hồ sơ dự án cần có báo cáo về lồng ghép vấn đề bình đẳng giới, bởi trường hợp người bị đưa đi cai nghiện bắt buộc là trẻ em gái có những đặc thù khác với trẻ em trai, cần được quan tâm trong quá trình Tòa án xem xét, quyết định.
Về các trường hợp đình chỉ việc xem xét, quyết định đưa đi cai nghiện bắt buộc, dự thảo quy định 7 trường hợp Thẩm phán xem xét, quyết định đình chỉ. Tuy nhiên, Luật Phòng, chống ma túy năm 2025 quy định thời hiệu áp dụng biện pháp đưa đi cai nghiện bắt buộc là 3 tháng. Đây là quy định mới so với Luật Phòng, chống ma túy năm 2021, nhưng dự thảo Pháp lệnh chưa quy định Thẩm phán ra quyết định đình chỉ trong trường hợp hết thời hiệu. Vì vậy, Thường trực Ủy ban đề nghị Tòa án nhân dân tối cao nghiên cứu, bổ sung nội dung này.
Đại diện Chính phủ cho rằng, dự thảo Pháp lệnh quy định Viện kiểm sát nhân dân kiểm sát tính hợp pháp của các hành vi, quyết định của Tòa án, tổ chức, cá nhân trong việc xem xét, quyết định đưa đi cai nghiện bắt buộc. Tuy nhiên, dự thảo chưa làm rõ vai trò của Viện kiểm sát nhân dân trong kiểm sát các kiến nghị đối với quyết định của Tòa án, do đó đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo cân nhắc, bổ sung...
Phó Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Nguyễn Thị Thủy cho biết, đối với quy định về phòng xử án thân thiện, Ủy ban tiếp thu ý kiến đại biểu về việc tiếp tục kế thừa các quy định tại Pháp lệnh số 01 hiện hành. Việc xây dựng mô hình phòng xử án thân thiện cho người dưới 18 tuổi phải bảo đảm đúng định hướng của Đảng, Nhà nước, phù hợp với các quy định về bảo vệ quyền trẻ em, đồng thời bảo đảm tính nhân văn và phù hợp với tâm sinh lý của người chưa thành niên.
Về điều khoản chuyển tiếp, Phó Chủ nhiệm Ủy ban lưu ý cần rà soát kỹ lưỡng để tránh tạo ra khoảng trống pháp lý sau khi Pháp lệnh được ban hành. Các quy định về trình tự, thủ tục phải cụ thể, khả thi, nhất là đối với các vụ việc đang trong giai đoạn chuyển tiếp. Ủy ban Pháp luật và Tư pháp sẽ tiếp tục phối hợp với các cơ quan hữu quan hoàn thiện hồ sơ dự án, kịp thời trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội xem xét, thông qua, bảo đảm dự thảo Pháp lệnh khi ban hành có chất lượng, tính khả thi cao và hạn chế các vướng mắc phát sinh trong thực tiễn.
Tại Phiên họp, các đại biểu cho ý kiến vào hai Dự án Nghị quyết sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị quyết số 29/2022/UBTVQH15 ngày 12/12/2022 ban hành Quy chế làm việc của Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã được sửa đổi, bổ sung theo Nghị quyết số 90/2025/UBTVQH15 ngày 10/7/2025 và Dự án Nghị quyết sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị quyết số 80/2025/UBTVQH15 ngày 06/6/2025 ban hành Quy chế làm việc mẫu của Hội đồng Dân tộc, các Ủy ban của Quốc hội.
