Cần thiết ban hành cơ chế đặc thù, đột phá
Trình bày Tờ trình dự thảo Nghị quyết, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Hải Ninh cho biết, dự thảo gồm 6 chương, 22 điều, quy định về cơ chế phối hợp, chính sách đặc thù bảo đảm nguồn lực và tổ chức, hoạt động của Trung tâm phòng ngừa và giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế. Việc xây dựng Nghị quyết nhằm hoàn thiện cơ chế, khắc phục những bất cập hiện nay khi các tranh chấp đầu tư quốc tế phát sinh ngày càng gia tăng với giá trị lớn, tiềm ẩn nguy cơ thiệt hại về kinh tế và môi trường đầu tư nếu thiếu sự phối hợp hiệu quả.
Đáng chú ý, dự thảo đề xuất các chính sách đãi ngộ đặc thù ở mức cao nhằm thu hút nhân lực chất lượng cao. Cụ thể, viên chức có vị trí việc làm về phòng ngừa, giải quyết tranh chấp và công chức được điều động đến làm việc tại Trung tâm được hưởng phụ cấp tăng thêm hằng tháng bằng 100% mức lương hiện hưởng; trong thời gian trực tiếp tham gia giải quyết vụ việc theo quyết định của Bộ trưởng Bộ Tư pháp, mức phụ cấp tăng thêm không quá 300%. Đối với việc thuê chuyên gia, mức lương được quy định tương xứng với thị trường nhưng tối đa không quá 100 lần mức lương cơ sở.
Thẩm tra sơ bộ dự thảo, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi cho biết đa số ý kiến tán thành sự cần thiết ban hành Nghị quyết theo trình tự rút gọn nhằm thể chế hóa chủ trương của Đảng, tạo cơ sở pháp lý chủ động cảnh báo sớm, bảo vệ lợi ích quốc gia. Tuy nhiên, cơ quan thẩm tra đề nghị không quy định lại các nội dung đã có trong luật hiện hành, tránh mang tính thủ tục hành chính.
Chủ nhiệm Phan Văn Mãi cũng kiến nghị đánh giá lại việc giao cơ quan có biện pháp bị kiện làm "Cơ quan chủ trì", bởi việc này có thể dẫn đến phân tán cách tiếp cận pháp lý và ảnh hưởng đến tính khách quan, thay vào đó cần tăng cường vai trò điều phối của Cơ quan đại diện pháp lý. Đồng thời, cần rà soát cơ chế đãi ngộ tại Trung tâm để bảo đảm tương xứng với chức năng nhiệm vụ, tránh phát sinh bất hợp lý trong khu vực công.
Lấy phòng ngừa làm trọng tâm, rà soát kỹ năng lực cơ quan chủ trì
Thảo luận tại phiên họp, các Ủy viên Ủy ban Thường vụ Quốc hội cơ bản tán thành sự cần thiết của Nghị quyết nhưng yêu cầu làm sâu sắc hơn các thiết chế phòng ngừa.
Phó Chủ tịch Quốc hội Trần Quang Phương đề nghị thiết kế khung pháp lý phòng ngừa thật chặt chẽ, trong đó yêu cầu các luật phải hạn chế tối đa xung đột pháp luật khi có yếu tố đầu tư nước ngoài.
Phó Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh cần có cơ chế cảnh báo sớm, quy định rõ trách nhiệm đánh giá rủi ro dự án FDI của các bộ ngành, địa phương và phải ưu tiên phương thức thương lượng, hòa giải để giảm chi phí, tránh để vụ việc leo thang, đưa ra trọng tài quốc tế. Đối với mô hình Trung tâm phòng ngừa và giải quyết tranh chấp, ông cho rằng cơ quan này nên tập trung vào nhiệm vụ cảnh báo sớm và hỗ trợ tham gia tố tụng, không đóng vai trò là cơ quan xét xử.
Đồng tình với quan điểm này, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội Hoàng Thanh Tùng góp ý cần bổ sung quy trình đánh giá rủi ro bắt buộc đối với các hợp đồng đầu tư và làm rõ cơ chế tiếp nhận, xử lý khiếu nại ban đầu một cách tập trung, chuyên nghiệp. Về quy định phân giao Cơ quan chủ trì, ông Tùng bày tỏ băn khoăn: "Thực tiễn các tranh chấp chủ yếu do các quyết định ở địa phương. Nếu giao chính quyền các tỉnh, thành phố làm cơ quan chủ trì giải quyết thì liệu có đủ năng lực để thực hiện hiệu quả các vụ kiện quốc tế phức tạp hay không?". Do đó, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội đề nghị cần gắn chặt vai trò của Cơ quan đại diện pháp lý và cơ quan quản lý nhà nước về đầu tư trong quá trình xử lý.
Giải trình làm rõ tại phiên họp, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Hải Ninh chia sẻ mức đãi ngộ đặc thù đề xuất xuất phát từ thực trạng "chảy máu chất xám" nghiêm trọng. Do chênh lệch thù lao quá lớn so với thị trường luật sư quốc tế, khoảng 50% cán bộ am hiểu pháp luật quốc tế của Bộ đã chuyển sang khu vực tư nhân. Về vai trò chủ trì, Bộ trưởng cho biết cơ quan soạn thảo sẽ tiếp thu ý kiến của các đại biểu, phối hợp báo cáo Chính phủ theo hướng không giao cơ quan tư pháp (như Tòa án, Viện kiểm sát, cơ quan điều tra) làm cơ quan chủ trì xử lý tranh chấp nhằm đảm bảo tính độc lập.
Phát biểu kết luận phiên thảo luận, Phó Chủ tịch Quốc hội Vũ Hồng Thanh khẳng định dự thảo Nghị quyết đủ điều kiện trình Quốc hội xem xét, thông qua theo trình tự, thủ tục rút gọn tại kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa XVI. Ủy ban Thường vụ Quốc hội đề nghị Chính phủ tiếp tục rà soát hồ sơ; bổ sung các cơ chế, chính sách đủ mạnh đáp ứng yêu cầu phòng ngừa từ sớm, từ xa; đồng thời rà soát kỹ mô hình tổ chức, vai trò điều phối định hướng chiến lược của Cơ quan đại diện pháp lý nhằm đảm bảo sự thống nhất, sử dụng hiệu quả nguồn lực nhà nước trong giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế.
