Thông qua lăng kính thực tiễn của Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc ở khu dân cư giai đoạn 2025 - 2026, nghiên cứu chỉ ra rằng Ngày hội chính là “không gian thực nghiệm” sinh động nhất phản chiếu sự chuyển dịch của Mặt trận từ phương thức vận động hành chính sang kiến tạo đồng thuận, tự quản và thực hành dân chủ trực tiếp. Trên cơ sở nhận diện những hạn chế về tính hình thức, độ trễ thể chế và sự lúng túng trong điều phối hành động ở cơ sở, bài viết đề xuất 5 nhóm giải pháp chiến lược nhằm hiện đại hóa nội dung, phương thức hoạt động của MTTQ Việt Nam đáp ứng yêu cầu quản trị quốc gia hiện đại.
1. Đặt vấn đề
Trong cấu trúc hệ thống chính trị XHCN Việt Nam, MTTQ Việt Nam giữ vị trí là tổ chức liên minh chính trị, liên minh tự nguyện của tổ chức chính trị, các tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội và các cá nhân tiêu biểu; là cơ sở chính trị của chính quyền nhân dân (Quốc hội, 2013; Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam, 2023). Trải qua 96 năm hình thành và phát triển (18/11/1930 - 18/11/2026), sức sống của Mặt trận Dân tộc Thống nhất Việt Nam luôn bắt nguồn từ khả năng tự đổi mới cả về nội dung lẫn phương thức tập hợp quần chúng để thích ứng với sự vận động của lịch sử dân tộc (Nguyễn Phú Trọng, 2023).
Bước vào năm 2026 - năm đầu tiên toàn Đảng, toàn dân và toàn quân triển khai thực hiện Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, đất nước đang chứng kiến những chuyển biến mang tính thời đại. Cuộc cách mạng tinh gọn tổ chức bộ máy hệ thống chính trị được thực hiện quyết liệt từ Trung ương đến cơ sở theo mô hình quản trị hiện đại, giảm tầng nấc trung gian, hợp nhất và sắp xếp lại các cơ quan, đơn vị để nâng cao hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả (Tô Lâm, 2024). Cùng với đó, sự phát triển của kinh tế số, xã hội số và sự phân tầng xã hội đa dạng đang làm thay đổi căn bản tâm lý, nhu cầu cũng như phương thức giao tiếp của các giai tầng nhân dân. Bối cảnh đó đặt ra một mệnh lệnh khách quan: MTTQ Việt Nam không thể duy trì cách thức vận động quần chúng theo lối mòn hành chính, một chiều hay dàn trải, mà phải thực hiện một cuộc “tự cách mạng” về nội dung và phương thức hoạt động (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026).
Để đo lường và kiểm nghiệm hiệu quả quá trình đổi mới nội dung, phương thức hoạt động của MTTQ Việt Nam, không có thực tiễn nào toàn diện và sắc nét hơn Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc ở khu dân cư (được tổ chức hằng năm vào dịp 18/11). Nếu các văn kiện, nghị quyết định hình khung khổ lý luận ở tầm vĩ mô, thì Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc tại các thôn, làng, ấp, bản, tổ dân phố chính là nơi đường lối của Đảng và chương trình hành động của Mặt trận va chạm trực tiếp với đời sống thực tế của người dân. Qua thực tiễn tổ chức Ngày hội giai đoạn 2025 - 2026, bên cạnh những mô hình sáng tạo gắn với chuyển đổi số và an sinh xã hội thực chất, vẫn còn tồn tại sự xung đột giữa yêu cầu quản trị hiện đại với quán tính “hành chính hóa” công tác quần chúng ở cơ sở (Ban Thường trực Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam, 2025). Do đó, việc nghiên cứu đổi mới nội dung, phương thức hoạt động của MTTQ Việt Nam qua thực tiễn Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc theo tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng mang ý nghĩa cấp thiết cả về lý luận chính trị lẫn thực tiễn xây dựng Đảng và hệ thống chính trị hiện nay.
2. Cơ sở lý luận và lịch sử
2.1. Tư tưởng Hồ Chí Minh và quy luật thích ứng lịch sử trong phương thức hoạt động của Mặt trận qua 96 năm
Trong di sản tư tưởng Hồ Chí Minh, lý luận về Mặt trận Dân tộc Thống nhất luôn thống nhất biện chứng giữa mục tiêu chiến lược bất biến (độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội, vì hạnh phúc của nhân dân) và nội dung, phương thức hoạt động vạn biến tùy theo điều kiện lịch sử cụ thể (Hồ Chí Minh, 2011). Người chỉ rõ: công tác Mặt trận là công tác vận động quần chúng đặc biệt, không thể dùng mệnh lệnh hành chính hay cưỡng bức, mà phải dựa trên sự thuyết phục, cảm hóa và bàn bạc dân chủ. Hồ Chí Minh căn dặn cán bộ Mặt trận phải nắm vững phương thức “từ trong quần chúng mà ra, trở lại nơi quần chúng”, phải hiểu rõ tâm tư, nguyện vọng thiết thực của từng tầng lớp nhân dân để đưa ra nội dung vận động phù hợp, tránh bệnh quan liêu, giấy tờ, hình thức (Hồ Chí Minh, 2011, tr. 285).
Lịch sử 96 năm của MTTQ Việt Nam (18/11/1930 - 18/11/2026) là minh chứng sống động cho quy luật đổi mới nội dung và phương thức hoạt động theo tư tưởng của Người:
Trong cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân (1930 - 1975): Từ Hội Phản đế Đồng minh (1930) đến Mặt trận Việt Minh (1941), Mặt trận Liên Việt (1951) và Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam (1960), nội dung cốt lõi của Mặt trận là cứu nước và giải phóng dân tộc; phương thức hoạt động chuyển hóa linh hoạt từ bí mật, bán công khai sang vũ trang khởi nghĩa và chiến tranh nhân dân toàn diện (Nguyễn Phú Trọng, 2023).
Trong thời kỳ xây dựng chủ nghĩa xã hội và Đổi mới (từ 1975 đến trước Đại hội XIV): Nội dung hoạt động của MTTQ Việt Nam chuyển trọng tâm sang hàn gắn vết thương chiến tranh, xóa đói giảm nghèo, xây dựng nông thôn mới, đô thị văn minh; phương thức hoạt động được thể chế hóa thông qua các cuộc vận động lớn, phong trào thi đua yêu nước và bước đầu thực hiện chức năng giám sát, phản biện xã hội theo Hiến pháp năm 2013 (Quốc hội, 2013). Sự ra đời của Nghị quyết số 04/NQ-ĐCT-MTTW về tổ chức Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc ở khu dân cư (Đoàn Chủ tịch Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam, 2003) đã đánh dấu bước chuyển quan trọng trong phương thức đưa công tác Mặt trận về gắn bó máu thịt với cộng đồng dân cư.
2.2. Những quan điểm đột phá của Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng về đổi mới nội dung, phương thức hoạt động của MTTQ Việt Nam
Kế thừa Nghị quyết số 43-NQ/TW khóa XIII (Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam, 2023), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026) đã đặt công tác Mặt trận vào trong tổng thể chiến lược đưa đất nước bước vào kỷ nguyên mới - kỷ nguyên vươn mình của dân tộc. Tinh thần cốt lõi của Nghị quyết Đại hội XIV về đổi mới nội dung, phương thức hoạt động của MTTQ Việt Nam được kết tinh ở ba chuyển dịch lý luận mang tính đột phá:
Thứ nhất, đổi mới nội dung hoạt động: Chuyển từ “vận động hưởng ứng” sang “kiến tạo động lực phát triển và bảo đảm quyền thụ hưởng thực chất của nhân dân”.
Nghị quyết Đại hội XIV nhấn mạnh việc hoàn thiện cơ chế thực thi phương châm “Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026). Theo đó, nội dung hoạt động của MTTQ không dừng lại ở việc tuyên truyền vận động nhân dân thực hiện các chủ trương có sẵn, mà phải trực tiếp tham gia vào quá trình kiến tạo chính sách, giải phóng mọi nguồn lực xã hội, khơi dậy khát vọng cống hiến, đổi mới sáng tạo và tinh thần tự lực, tự cường của mỗi công dân. Trọng tâm nội dung hướng mạnh vào việc nâng cao chất lượng sống, xây dựng hệ giá trị văn hóa, con người Việt Nam và giải quyết tận gốc các vấn đề an sinh, phúc lợi xã hội tại cộng đồng (Đỗ Văn Chiến, 2024).
Thứ hai, đổi mới phương thức tổ chức và phối hợp: Thích ứng với mô hình tổ chức bộ máy tinh gọn, hướng mạnh về cơ sở, địa bàn khu dân cư.
Trong bối cảnh hệ thống chính trị thực hiện cuộc cách mạng tinh gọn tổ chức bộ máy, tái cấu trúc các cơ quan Đảng, Nhà nước, MTTQ và các đoàn thể chính trị - xã hội nhằm khắc phục triệt để sự chồng chéo chức năng (Tô Lâm, 2024; Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026), phương thức hoạt động của MTTQ phải chuyển sang mô hình “điều phối hợp lực và tự quản cộng đồng”. MTTQ giữ vai trò nòng cốt trong việc chủ trì hiệp thương, phân công rõ trách nhiệm và phối hợp thống nhất hành động giữa các tổ chức thành viên, bảo đảm mỗi phong trào, mỗi nhiệm vụ ở cơ sở đều có một đầu mối chịu trách nhiệm chính, không để xảy ra tình trạng nhiều tổ chức cùng xuống một khu dân cư triển khai các nội dung trùng lặp gây phiền hà cho nhân dân.
Thứ ba, đổi mới phương thức thực hành dân chủ, giám sát và phản biện xã hội trên nền tảng số.
Đại hội XIV yêu cầu công tác Mặt trận phải kết hợp nhuần nhuyễn giữa phương thức truyền thống với phương thức hiện đại dựa trên chuyển đổi số quốc gia (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026). Phương thức lắng nghe ý kiến nhân dân phải chuyển từ bị động, định kỳ sang chủ động, tương tác đa chiều theo thời gian thực; lấy hiệu quả giám sát, phản biện xã hội và mức độ giải quyết kiến nghị của cử tri, nhân dân làm thước đo uy tín chính trị của tổ chức Mặt trận các cấp.
2.3. Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc - “Không gian thực nghiệm” phản chiếu nội dung và phương thức hoạt động của Mặt trận
Về mặt phương pháp luận khoa học chính trị, mối quan hệ giữa “đổi mới nội dung, phương thức hoạt động của MTTQ Việt Nam” và “Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc” là mối quan hệ giữa bản chất thể chế và hình thức biểu hiện thực tiễn ở vi mô. Khu dân cư là tế bào cơ bản của xã hội, nơi mọi đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước và chương trình hành động của Mặt trận được hội tụ và kiểm định. Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc chính là dịp tổng duyệt hằng năm để đánh giá xem nội dung các cuộc vận động của Mặt trận có thực sự đi vào đời sống hay không; phương thức vận động của Ban Công tác Mặt trận có thực sự dân chủ, thuyết phục hay vẫn mang tính áp đặt hành chính. Do đó, đổi mới Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc không chỉ là đổi mới một sự kiện văn hóa, mà thực chất là đổi mới quy trình vận hành công tác Mặt trận tại cơ sở suốt 365 ngày trong năm.
3. Thực trạng và phân tích
3.1. Sự chuyển dịch tích cực về nội dung và phương thức hoạt động của Mặt trận qua thực tiễn Ngày hội giai đoạn 2025 - 2026
Khảo sát thực tiễn tổ chức Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc trên phạm vi cả nước trong giai đoạn 2025 - 2026 (hướng tới kỷ niệm 96 năm Ngày truyền thống MTTQ Việt Nam) cho thấy tinh thần đổi mới của Đảng và Chương trình hành động của Đại hội X MTTQ Việt Nam đã tạo ra những chuyển biến rõ nét về chất:
Về đổi mới nội dung hoạt động qua Ngày hội:
1. Nội dung Ngày hội đã gắn kết trực tiếp với việc hoàn thành các mục tiêu chiến lược quốc gia và an sinh xã hội bền vững: Điển hình nhất là trong năm 2025, thông qua đợt sinh hoạt chính trị tại Ngày hội Đại đoàn kết ở khắp các khu dân cư, MTTQ các cấp đã huy động sức mạnh tổng hợp của toàn xã hội để hoàn thành thắng lợi Chương trình xóa nhà tạm, nhà dột nát trên phạm vi toàn quốc trước thời hạn (Ban Thường trực Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam, 2025). Bước sang năm 2026, nội dung bàn bạc tại Ngày hội đã nhanh chóng chuyển từ “xóa nhà tạm” sang triển khai Chương trình số 06 của MTTQ Việt Nam về xây dựng khu dân cư “Tự quản, đoàn kết, ấm no, hạnh phúc” (Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam, 2024). Người dân tại khu dân cư không chỉ bàn chuyện đóng góp quỹ từ thiện, mà đã trực tiếp bàn thảo về chuyển đổi cơ cấu cây trồng, phát triển sản phẩm OCOP, xây dựng không gian xanh, giữ gìn an ninh mạng và bảo tồn bản sắc văn hóa địa phương.
2. Nội dung xây dựng Đảng, xây dựng chính quyền và giám sát cơ sở được lồng ghép thực chất hơn: Tại nhiều địa phương, Ngày hội tháng 11 hằng năm đã trở thành diễn đàn để Ban Thanh tra nhân dân và Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng báo cáo công khai kết quả giám sát các công trình phúc lợi, việc thu chi các loại quỹ và việc thực hiện quy chế dân chủ ở cơ sở theo Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở (Quốc hội, 2022). Qua đó, nhân dân trực tiếp đóng góp ý kiến phê bình, góp ý đối với cán bộ, đảng viên đang cư trú trên địa bàn, góp phần ngăn chặn suy thoái từ sớm, từ xa.
Về đổi mới phương thức hoạt động qua Ngày hội:
1. Chuyển dịch từ phương thức “một chiều, nghe - đọc” sang phương thức “đối thoại, tương tác đa chiều”: Thay vì chỉ đọc báo cáo tổng kết một chiều, nhiều khu dân cư đã tổ chức Ngày hội theo hình thức Diễn đàn nhân dân mở rộng. Việc lãnh đạo cấp ủy, chính quyền, MTTQ các cấp trực tiếp về dự, cùng ăn “Bữa cơm Đại đoàn kết” và đối thoại không kịch bản trước với người dân (đạt tỷ lệ trên 90% khu dân cư có lãnh đạo các cấp tham dự trong năm 2025 - 2026) đã phá vỡ rào cản tâm lý giữa cán bộ và quần chúng, thể hiện rõ phương thức trọng dân, gần dân (Ban Thường trực Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam, 2025).
2. Phương thức điều phối tự quản thích ứng nhanh với mô hình đơn vị hành chính mới: Sau khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính và tinh gọn bộ máy giai đoạn 2025 - 2026, quy mô cấp xã mở rộng hơn, chính quyền cơ sở không thể bao biện làm thay các công việc vi mô của từng thôn, tổ dân phố. Trong bối cảnh đó, Ban Công tác Mặt trận đã phát huy phương thức hiệp thương tại chỗ, điều phối các chi hội đoàn thể (Phụ nữ, Cựu chiến binh, Thanh niên, Nông dân) cùng đứng ra nhận các phần việc tự quản (như tuyến đường tự quản, tổ hòa giải 5 tốt, tổ liên gia an toàn phòng cháy chữa cháy), giúp duy trì trật tự và sự gắn kết cộng đồng mà không làm phình biên chế hành chính (Đỗ Văn Chiến, 2024; Tô Lâm, 2024).
3. Ứng dụng phương thức “vận động số” và minh bạch hóa thông tin: Hàng chục nghìn Ban Công tác Mặt trận đã sử dụng thành thạo các nhóm Zalo cộng đồng, fanpage khu dân cư và mã QR để gửi dự thảo báo cáo Ngày hội cho từng hộ gia đình nghiên cứu trước, tổ chức bình chọn danh hiệu “Gia đình văn hóa” trực tuyến và công khai minh bạch sao kê các khoản đóng góp xã hội hóa, tạo dựng niềm tin xã hội rất cao.
3.2. Những hạn chế, “điểm nghẽn” trong đổi mới nội dung và phương thức hoạt động nhìn từ thực tiễn Ngày hội
Mặc dù đạt được những bước tiến quan trọng, song khi đối chiếu với những yêu cầu cao của Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, việc đổi mới nội dung và phương thức hoạt động của MTTQ qua thực tiễn Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc vẫn bộc lộ 4 hạn chế cốt lõi:
Một là, nội dung sinh hoạt tại Ngày hội ở một số nơi còn nghèo nàn, dàn trải, thiếu tính thời sự và chưa chạm tới nhu cầu phân hóa của các tầng lớp cư dân hiện đại.
Tại không ít khu dân cư, nội dung báo cáo trong Ngày hội vẫn là sự sao chép cơ học các chỉ tiêu hành chính từ cấp trên (số hộ đạt gia đình văn hóa, số tiền quyên góp các quỹ...), thiếu sự phân tích sâu sắc những vấn đề bức xúc thực tế tại cộng đồng như: ô nhiễm môi trường làng nghề, an toàn thực phẩm, quản lý phí dịch vụ chung cư, bạo lực gia đình hay lừa đảo trên không gian mạng. Nội dung hoạt động chưa có sự thiết kế chuyên biệt để hấp dẫn giới trí thức, doanh nhân, công nhân lao động nhập cư và thanh niên thế hệ Z, dẫn đến tình trạng các nhóm đối tượng này đứng ngoài lề các hoạt động của Mặt trận tại nơi cư trú.
Hai là, phương thức tổ chức vẫn nặng tính “hành chính hóa”, kịch bản hóa, làm suy giảm tính chất “hiệp thương dân chủ” và “tự quản”.
Căn bệnh “hành chính hóa” công tác Mặt trận - vốn đã được Đảng nhiều lần cảnh báo (Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam, 2023) - vẫn biểu hiện khá rõ trong cách thức tổ chức Ngày hội ở một số địa phương. Phần Lễ đôi khi biến thành một cuộc họp hành chính thu nhỏ với các bài diễn văn viết sẵn; phần thảo luận của người dân bị cắt giảm hoặc chỉ định trước người phát biểu theo hướng “khen là chính”, né tránh các vấn đề nhạy cảm, gai góc liên quan đến trách nhiệm của chính quyền cơ sở (như giải phóng mặt bằng, quản lý đất đai, trật tự xây dựng).
Ba là, phương thức phối hợp và thống nhất hành động giữa Ban Công tác Mặt trận với các chi hội đoàn thể ở cơ sở đôi lúc còn hình thức, thiếu cơ chế gắn kết hữu cơ.
Trong điều kiện tinh gọn bộ máy, yêu cầu đặt ra là MTTQ và các tổ chức chính trị - xã hội phải hiệp đồng chặt chẽ như một khối thống nhất. Tuy nhiên, tại một số khu dân cư, việc chuẩn bị và tổ chức Ngày hội vẫn bị coi là “việc riêng” của Trưởng ban Công tác Mặt trận; các chi hội đoàn thể tham gia mang tính phối hợp bề nổi (như đóng góp tiết mục văn nghệ), chưa thực sự lồng ghép được các phong trào chuyên biệt của đoàn viên, hội viên vào trong chương trình hành động chung của khu dân cư.
Bốn là, phương thức theo dõi, giám sát việc giải quyết kiến nghị của nhân dân sau Ngày hội còn đứt gãy.
Đổi mới phương thức hoạt động của Mặt trận đòi hỏi một chu trình khép kín từ: Lắng nghe - Tập hợp - Phản ánh - Giám sát việc giải quyết - Phản hồi kết quả cho dân. Thực tế cho thấy, hai khâu đầu (lắng nghe, tập hợp tại Ngày hội) được làm khá tốt, nhưng hai khâu sau (giám sát chính quyền giải quyết và phản hồi cho dân) lại là khâu yếu nhất. Nhiều kiến nghị của người dân qua các kỳ Ngày hội không được theo dõi đến cùng, làm giảm sút hiệu lực đại diện, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của nhân dân của tổ chức Mặt trận (Ban Thường trực Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam, 2025).
3.3. Nguyên nhân của những hạn chế
Sự tồn tại của những hạn chế nêu trên xuất phát từ sự giao thoa của các nhóm nguyên nhân sau:
Về nhận thức và tư duy thể chế: Một bộ phận cấp ủy đảng, chính quyền cơ sở và ngay cả cán bộ Mặt trận vẫn chịu sự chi phối nặng nề của tư duy bao cấp, hành chính trong công tác quần chúng; chưa nhận thức sâu sắc quan điểm của Đại hội XIV về việc chuyển từ “quản lý xã hội bằng mệnh lệnh” sang “quản trị xã hội dựa trên sự đồng thuận và tự quản của cộng đồng” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026).
Về năng lực của chủ thể thực thi ở cơ sở: Sau khi sắp xếp, tinh gọn bộ máy hành chính giai đoạn 2025 - 2026, khối lượng công việc dồn về cấp cơ sở rất lớn. Trong khi đó, đội ngũ cán bộ Mặt trận cấp xã và Trưởng ban Công tác Mặt trận ở khu dân cư (phần lớn hoạt động không chuyên trách, kiêm nhiệm) chưa được trang bị đầy đủ kỹ năng quản trị cộng đồng hiện đại, kỹ năng điều hành đối thoại chính sách và kỹ năng số để đổi mới phương thức hoạt động (Đỗ Văn Chiến, 2024).
Về cơ chế bảo đảm nguồn lực và đánh giá thi đua: Tiêu chí đánh giá công tác Mặt trận và Ngày hội Đại đoàn kết ở một số nơi vẫn nặng về định lượng hình thức (tỷ lệ khu dân cư tổ chức, số lượng băng rôn, khẩu hiệu...) thay vì đánh giá định tính dựa trên mức độ giải quyết các mâu thuẫn xã hội và chỉ số hài lòng của người dân. Cơ chế tài chính phân bổ cho hoạt động tự quản tại khu dân cư còn nhiều rào cản về thủ tục thanh quyết toán hành chính.
4. Giải pháp và khuyến nghị
Quán triệt sâu sắc tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng và hướng tới mốc kỷ niệm 100 năm Ngày truyền thống MTTQ Việt Nam vào năm 2030, việc đổi mới nội dung, phương thức hoạt động của MTTQ Việt Nam qua thực tiễn Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc cần được tiến hành đồng bộ theo 5 định hướng giải pháp đột phá sau đây:
4.1. Định hình lại “Nội dung” hoạt động của Mặt trận tại Ngày hội: Thiết thực, phân hóa theo nhóm đối tượng và lấy “Dân thụ hưởng” làm trung tâm
Nội dung của Ngày hội Đại đoàn kết và công tác Mặt trận ở cơ sở phải thoát ly hoàn toàn khỏi các báo cáo thành tích chung chung để đi thẳng vào những vấn đề cốt tử của đời sống nhân dân theo tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026):
Chuyển trọng tâm nội dung vào kiến tạo khu dân cư “Tự quản, đoàn kết, ấm no, hạnh phúc”: Mỗi kỳ Ngày hội (18/11) phải tập trung thảo luận và quyết nghị từ 2 đến 3 vấn đề trọng tâm nhất mà cộng đồng dân cư đó đang cần giải quyết trong năm tới (ví dụ: chuyển đổi số hộ kinh doanh, phân loại rác tại nguồn, xây dựng quỹ khuyến học số, xóa bỏ các điểm đen về mất an toàn giao thông và phòng cháy chữa cháy, hỗ trợ sinh kế thoát nghèo bền vững).
Thiết kế nội dung đa dạng, cá biệt hóa theo đặc thù xã hội học của từng loại hình khu dân cư:
Đối với khu dân cư nông thôn, miền núi: Nội dung trọng tâm là liên kết sản xuất nông nghiệp công nghệ cao, xây dựng nông thôn mới kiểu mẫu, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc và xóa bỏ hủ tục.
Đối với khu đô thị mới, chung cư cao tầng, khu công nghiệp: Nội dung trọng tâm phải xoay quanh văn minh đô thị, quản trị nhà chung cư minh bạch, an ninh trật tự, bảo vệ quyền lợi người lao động nhập cư và kết nối cộng đồng trí thức, doanh nhân trẻ tham gia hiến kế phát triển địa phương.
4.2. Cách mạng hóa “Phương thức” tổ chức Ngày hội: Phi hành chính hóa, đề cao đối thoại chính sách và thực hành dân chủ trực tiếp
Để khắc phục triệt để căn bệnh hình thức, cần tái cấu trúc quy trình tổ chức Ngày hội theo hướng trả lại quyền làm chủ thực sự cho cộng đồng dân cư:
Thực hiện nguyên tắc “3 giảm, 3 tăng” trong tổ chức Ngày hội: Giảm thời lượng nghi lễ hành chính, giảm đọc báo cáo văn bản dài dòng, giảm sự áp đặt kịch bản từ cấp trên; đồng thời tăng thời lượng thảo luận tự do của người dân, tăng đối thoại trực tiếp giữa người đứng đầu cấp ủy, chính quyền với nhân dân, và tăng các hoạt động văn hóa, thể thao, tương trợ cộng đồng thực chất.
Tích hợp Ngày hội Đại đoàn kết với việc thực thi Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở: Sử dụng không gian Ngày hội như một phiên họp toàn thể của cộng đồng dân cư để thực hiện công khai các nội dung chính quyền cấp xã phải công khai cho dân biết, tổ chức cho dân bàn và biểu quyết trực tiếp (hoặc qua ứng dụng điện tử) các quy ước, hương ước, các khoản đóng góp xây dựng cơ sở hạ tầng nội bộ khu dân cư theo đúng quy định pháp luật (Quốc hội, 2022).
4.3. Hoàn thiện phương thức “Phối hợp và thống nhất hành động” trong mô hình tổ chức bộ máy hệ thống chính trị tinh gọn
Trong bối cảnh các cơ quan, tổ chức trong hệ thống chính trị được sắp xếp tinh gọn, giảm đầu mối trung gian (Tô Lâm, 2024), MTTQ Việt Nam phải thể hiện rõ vai trò “nhạc trưởng” trong phương thức điều phối hành động tại cơ sở:
Thiết lập cơ chế hiệp thương phân công “rõ người, rõ việc, rõ sản phẩm” tại khu dân cư: Dưới sự lãnh đạo của Chi bộ, Ban Công tác Mặt trận chủ trì hiệp thương với Trưởng thôn/Tổ trưởng tổ dân phố và các chi hội đoàn thể (Phụ nữ, Thanh niên, Cựu chiến binh, Nông dân, Người cao tuổi) để thống nhất một kế hoạch hành động duy nhất trong năm của khu dân cư. Mỗi chi hội đoàn thể chịu trách nhiệm chủ công một mảng nội dung gắn với Ngày hội (ví dụ: Đoàn Thanh niên phụ trách chuyển đổi số và không gian mạng khu phố; Hội Phụ nữ phụ trách môi trường xanh và an toàn thực phẩm; Hội Cựu chiến binh phụ trách an ninh tự quản và hòa giải cơ sở).
Tăng cường sự phối hợp ngược chiều (giám sát và phản biện) đối với chính quyền cơ sở: Phối hợp với chính quyền không có nghĩa là “hành chính hóa” theo chính quyền, mà MTTQ phải giữ vững tính độc lập tương đối để thực hiện giám sát, phản biện xã hội ngay từ khi chính quyền địa phương dự thảo các quyết sách liên quan trực tiếp đến quyền lợi của người dân trên địa bàn.
4.4. Chuyển đổi số toàn diện phương thức tập hợp, lắng nghe và giải quyết kiến nghị của nhân dân (“Mặt trận số” gắn với “Ngày hội số”)
Đổi mới phương thức hoạt động của Mặt trận trong kỷ nguyên số đòi hỏi phải mở rộng biên độ tập hợp nhân dân từ không gian vật lý sang không gian mạng (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026; Đỗ Văn Chiến, 2024):
Triển khai nền tảng quản trị và tương tác khu dân cư số: Chuẩn hóa việc sử dụng các nhóm cộng đồng trực tuyến chính danh của từng thôn, tổ dân phố và tích hợp tính năng “Góp ý Mặt trận / Ngày hội Đại đoàn kết” trên các ứng dụng công dân số hoặc VNeID. Phương thức này cho phép người dân (đặc biệt là giới trẻ, công nhân làm việc theo ca, người đi làm ăn xa) có thể gửi ý kiến đóng góp, tham gia biểu quyết các công việc của khu dân cư và theo dõi trực tiếp (livestream) diễn biến Ngày hội mọi lúc, mọi nơi.
Số hóa quy trình “Giám sát hậu Ngày hội”: Xây dựng Hệ thống cơ sở dữ liệu theo dõi kiến nghị của nhân dân từ Ngày hội Đại đoàn kết liên thông từ khu dân cư lên cấp xã và cấp tỉnh, Trung ương. Mọi ý kiến, kiến nghị của nhân dân phát biểu tại Ngày hội 18/11 đều phải được mã hóa, cập nhật lên hệ thống, phân định rõ cơ quan nhà nước có thẩm quyền giải quyết, thời hạn trả lời và hiển thị trạng thái xử lý công khai để người dân giám sát.
4.5. Đổi mới công tác cán bộ và hệ thống chỉ số đánh giá (KPI) chất lượng công tác Mặt trận cơ sở
Phương thức hoạt động mới chỉ có thể vận hành hiệu quả khi có đội ngũ cán bộ mang tư duy mới và cơ chế đánh giá thực chất (Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam, 2023; Tô Lâm, 2024):
Chuyển đổi chân dung cán bộ Mặt trận cơ sở từ “người truyền đạt” sang “nhà điều phối cộng đồng”: Tổ chức các chương trình tập huấn thực chiến cho đội ngũ Chủ tịch MTTQ cấp xã và Trưởng ban Công tác Mặt trận về kỹ năng lắng nghe chủ động, kỹ năng điều phối thảo luận nhóm, kỹ năng giải quyết xung đột cộng đồng và kỹ năng sử dụng công cụ số, trí tuệ nhân tạo (AI) trong tổng hợp ý kiến nhân dân.
Áp dụng Bộ chỉ số đánh giá hiệu quả hoạt động Mặt trận dựa trên kết quả đầu ra và sự hài lòng của người dân: Bãi bỏ cách chấm điểm thi đua dựa trên báo cáo giấy tờ. Thay vào đó, đánh giá chất lượng tổ chức Ngày hội Đại đoàn kết và hoạt động của Ban Công tác Mặt trận dựa trên 3 tiêu chí định lượng: (1) Tỷ lệ người dân đại diện các hộ gia đình trực tiếp và trực tuyến tham gia bàn bạc công việc chung; (2) Số lượng công trình tự quản, mô hình an sinh thực tế được hình thành và duy trì bền vững tại khu dân cư; (3) Tỷ lệ kiến nghị của người dân tại Ngày hội năm trước được giải quyết dứt điểm và chỉ số hài lòng của cư dân đối với sự gắn kết cộng đồng.
5. Kết luận
Trải qua 96 năm đồng hành cùng lịch sử dân tộc (18/11/1930 - 18/11/2026), sức mạnh vĩ đại của MTTQ Việt Nam luôn nằm ở khả năng tự đổi mới để gắn bó máu thịt với nhân dân, biến đường lối của Đảng thành hành động cách mạng tự giác của hàng triệu quần chúng. Trong bối cảnh toàn Đảng, toàn dân đang nỗ lực hiện thực hóa Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, việc đổi mới nội dung và phương thức hoạt động của MTTQ Việt Nam không chỉ là yêu cầu tự thân của công tác xây dựng hệ thống chính trị, mà còn là điều kiện tiên quyết để phát huy cao độ dân chủ XHCN và khơi thông mọi nguồn lực cho kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.
Thực tiễn hơn hai thập kỷ tổ chức Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc ở khu dân cư - đặc biệt là những chuyển động sâu sắc trong giai đoạn tinh gọn tổ chức bộ máy và chuyển đổi số 2025 - 2026 - đã khẳng định: nơi nào nội dung hoạt động của Mặt trận bám sát hơi thở cuộc sống, lấy lợi ích hợp pháp, chính đáng của nhân dân làm tâm điểm; nơi nào phương thức hoạt động thoát khỏi sự gò bó hành chính để thực hành hiệp thương dân chủ, đối thoại cởi mở và tự quản thực chất, thì nơi đó khối đại đoàn kết toàn dân tộc được củng cố vững chắc. Do đó, tiếp tục nâng tầm chất lượng Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc theo hướng hiện đại, số hóa, dân chủ và thiết thực chính là chìa khóa đột phá để đổi mới toàn diện công tác Mặt trận từ cơ sở, xây dựng nền tảng chính trị - xã hội vững bền cho một nước Việt Nam hòa bình, độc lập, dân chủ, giàu mạnh, phồn vinh, văn minh, hạnh phúc.
Tài liệu tham khảo (References)
Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam. (2023, 24 tháng 11). Nghị quyết số 43-NQ/TW của Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về tiếp tục phát huy truyền thống, sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, xây dựng đất nước ta ngày càng phồn vinh, hạnh phúc. Đảng Cộng sản Việt Nam.
Ban Thường trực Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam. (2025). Báo cáo tổng kết 20 năm tổ chức Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc ở khu dân cư và kết quả Phong trào thi đua xóa nhà tạm, nhà dột nát năm 2025. Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam.
Đảng Cộng sản Việt Nam. (2026). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV. Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.
Đoàn Chủ tịch Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam. (2003, 1 tháng 8). Nghị quyết số 04/NQ-ĐCT-MTTW về việc tổ chức “Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc” ở khu dân cư. Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam.
Đỗ Văn Chiến. (2024). Phát huy sức mạnh khối đại đoàn kết toàn dân tộc, nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động của MTTQ Việt Nam trong giai đoạn mới. Tạp chí Mặt trận, (250), 4-11.
Hồ Chí Minh. (2011). Toàn tập (Tập 5 & Tập 13). Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.
Nguyễn Phú Trọng. (2023). Phát huy truyền thống đại đoàn kết toàn dân tộc, xây dựng đất nước ta ngày càng giàu mạnh, văn minh, hạnh phúc. Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.
Quốc hội. (2013, 28 tháng 11). Hiến pháp nước Cộng hòa XHCN Việt Nam. Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.
Quốc hội. (2022, 10 tháng 11). Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở (Luật số 10/2022/QH15). Cổng Thông tin điện tử Chính phủ.
Tô Lâm. (2024). “Tinh - Gọn - Mạnh - Hiệu năng - Hiệu lực - Hiệu quả”. Tạp chí Cộng sản, (1049), 3-10.
Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam. (2024). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc MTTQ Việt Nam lần thứ X, nhiệm kỳ 2024 - 2029. Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.