Nằm cạnh đình Nhật Tảo hơn 600 năm tuổi, cổng làng Nhật Tảo (phường Phú Thượng, Hà Nội) từ lâu đã trở thành biểu tượng của một ngôi làng cổ ven sông Hồng. Tuy nhiên, sau nhiều lần tuyến đường An Dương Vương được nâng cốt, cổng làng dần thấp hơn mặt đường hơn một mét, làm mất đi sự hài hòa về cảnh quan và kiến trúc.
Đứng trước lựa chọn phá bỏ để xây mới hoặc giữ lại công trình cũ, người dân trong làng đã thống nhất phương án nâng nguyên khối cổng làng, bảo tồn toàn bộ kết cấu và các chi tiết kiến trúc đã tồn tại hơn một thế kỷ.
Theo Ban Quản lý di tích, nếu xây mới, kinh phí có thể vượt 1 tỷ đồng. Trong khi đó, phương án nâng và trùng tu cổng làng dự kiến cần hơn 500 triệu đồng, toàn bộ được huy động từ nguồn xã hội hóa. Ông Nguyễn Bảy, Trưởng Tiểu ban Di tích lịch sử làng Nhật Tảo cho biết, đến nay người dân đã đóng góp được khoảng 430 triệu đồng và việc vận động vẫn đang tiếp tục để hoàn thiện kinh phí cho công trình.
Ông Nguyễn Bảy, Trưởng Tiểu ban Di tích lịch sử làng Nhật Tảo cho biết thêm, cổng làng được xây dựng từ năm 1924, đến nay đã 102 năm tuổi. Theo ông Bảy, thời điểm xây dựng, cả làng chỉ có khoảng 36 hộ dân. Dù cuộc sống khi đó chỉ đủ ăn, các bậc tiền nhân vẫn cùng nhau góp tiền dựng hai cổng làng, gồm cổng Bắc và cổng Nam hướng ra cánh đồng. Bao quanh làng là những lũy tre dày, bên ngoài đào hào sâu gần hai mét để bảo vệ dân làng.
Theo dòng chảy của thời gian, cổng phía Nam đã bị phá bỏ khi làng mở rộng đường sá và phát triển đô thị. Riêng cổng chính vẫn tồn tại, chứng kiến nhiều dấu mốc lịch sử. Ông Bảy cho biết, đầu năm 1945, khi thực dân Pháp còn chiếm đóng tại đình làng, cổng làng là nơi chứng kiến những biến động của thời cuộc. Sau khi chính quyền cách mạng được thiết lập, lá cờ của chính quyền mới đã được cắm trên cổng làng trong niềm tự hào của người dân.
Không chỉ vậy, khi chưa có hệ thống loa truyền thanh, các cụ trong làng thường trèo lên đỉnh cổng, dùng loa cuốn bằng tôn để tuyên truyền chủ trương, chính sách và thông báo những việc quan trọng đến toàn thể người dân.
"Cổng làng cũng là nơi tiễn đưa biết bao người con lên đường chiến đấu bảo vệ Tổ quốc hay đi làm ăn xa. Có người trở về trong vòng tay người thân, có người mãi mãi nằm lại nơi chiến trường. Hình ảnh cổng làng trở thành ký ức cuối cùng của họ về quê hương", ông Bảy xúc động nói.
Theo Trưởng Tiểu ban Di tích lịch sử làng Nhật Tảo, điều người dân muốn giữ không đơn thuần là một công trình kiến trúc cũ mà là những ký ức, dấu vết thời gian và giá trị văn hóa được lưu giữ suốt hơn một thế kỷ.
Sau nhiều cuộc họp, các bô lão, Ban quản lý di tích và người dân đã thống nhất lựa chọn phương án nâng nguyên khối cổng làng thay vì xây mới nhằm giữ gìn "hồn cốt quê hương" và giảm đáng kể kinh phí.
Khoảng 250 hộ dân đã tham gia đóng góp cho công trình. Mức ủng hộ dao động từ 100.000 đồng đến 50 triệu đồng tùy điều kiện của từng gia đình. Theo ông Bảy, quan điểm của dân làng là "dù chỉ một viên gạch cũng đáng quý, vì đó là tấm lòng của mỗi người dành cho quê hương".
