Trước khi biểu quyết, thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ trình bày tóm tắt Báo cáo giải trình, tiếp thu, chỉnh lý dự thảo Nghị quyết, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn làm rõ một số nội dung:
Thứ nhất, về nguyên tắc bảo toàn, kế thừa các nội dung của 4 Chương trình mục tiêu quốc gia trước khi hợp nhất. Chính phủ xác định, đây là nguyên tắc xuyên suốt. Việc hợp nhất không làm thay đổi, không thu hẹp các nội dung đã được Quốc hội quyết nghị. Toàn bộ mục tiêu, phạm vi, đối tượng thụ hưởng, thời gian thực hiện, tổng nguồn lực, cơ chế chính sách đặc thù và nhiệm vụ trọng tâm của 4 Chương trình trước khi hợp nhất đều được rà soát, kế thừa đầy đủ trong Chương trình mới. Việc sắp xếp lại chủ yếu tập trung vào đầu mối quản lý, cơ chế phân bổ nguồn lực và phương thức tổ chức thực hiện nhằm nâng cao hiệu quả quản trị, không cắt giảm chính sách hoặc quyền lợi của đối tượng thụ hưởng.
Thứ hai, về tính thực chất bảo đảm nguồn lực khi thực hiện hợp nhất các Chương trình. Tiếp thu ý kiến của đại biểu, Chính phủ không áp dụng máy móc một tỷ lệ cố định giữa vốn đầu tư công và kinh phí thường xuyên cho mọi nhóm nhiệm vụ. Việc cơ cấu lại nguồn lực phải đảm bảo ưu tiên đầu tư có trọng tâm trọng điểm, rõ kết quả đầu ra, tiết kiệm chi thường xuyên không làm thay đổi mục tiêu, đối tượng, mức độ ưu tiên do Quốc hội quyết định.
Thứ ba, về đổi mới cơ chế quản lý và phân cấp. Đây là nội dung thay đổi căn bản sau khi hợp nhất. Theo phương án mới, khoảng 70 văn bản hướng dẫn tại 4 Chương trình hiện nay dự kiến được tích hợp vào 1 Nghị quyết của Chính phủ, đồng thời giảm các khâu trung gian không cần thiết trong xác định nhu cầu, cân đối, phân bổ, giao kế hoạch, dự toán và quyết toán. Tinh thần xuyên suốt là “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”. Nhưng, phân cấp phải đi cùng với năng lực và trách nhiệm giải trình.
Trên tinh thần đó, Chính phủ chỉ đạo các địa phương lưu ý khi quyết định phân cấp cho cấp xã phải làm rõ thẩm quyền, có đủ tiêu chuẩn định mức, dữ liệu, nhân sự, năng lực chuyên môn và cơ chế hậu kiểm. Có giải pháp hỗ trợ trực tiếp cho xã chưa đủ điều kiện để nhận phân cấp, đồng thời chuyển mạnh từ quản lý theo quy trình sang quản lý theo kết quả đầu ra, xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung để theo dõi nguồn lực, đối tượng và kết quả thực hiện phục vụ công tác quản lý và giám sát.
Thứ tư, về đảm bảo ưu tiên cao nhất đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Chính phủ tiếp thu, đảm bảo nguyên tắc ưu tiên ở mức cao nhất cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi đã được thể hiện trong dự thảo Nghị quyết của Quốc hội; đồng thời dự thảo Nghị quyết của Chính phủ cũng quy định riêng các chính sách đặc thù đối với vùng này. Chính phủ sẽ tiếp tục hoàn thiện tiêu chí, hệ số phân bổ để phản ánh mức độ khó khăn và đặc thù của từng địa bàn bảo đảm nguồn lực được tập trung trực tiếp đến với người dân, cộng đồng yếu thế và các xã, thôn đặc biệt khó khăn.
Thứ năm, về các chính sách cụ thể và điều khoản chuyển tiếp. Chính phủ đã chỉ đạo tiếp tục hoàn thiện các chính sách về y tế, giáo dục, văn hóa, sinh kế, phát triển sản xuất, hạ tầng thiết yếu, trong đó chuyển mạnh sang đánh giá bằng kết quả thụ hưởng thực tế của người dân thay vì chủ yếu dựa vào số lượng công trình, hoạt động. Đồng thời, Chính phủ cũng làm rõ nguyên tắc lồng ghép nguồn lực, không thanh toán quyết toán trùng lặp, không để xảy ra nợ đọng xây dựng cơ bản.
Đối với nội dung chuyển tiếp, dự thảo Nghị quyết đã quy định rõ việc tiếp tục thực hiện theo cơ chế hiện hành đến khi hoàn thành theo thời gian phê duyệt của cấp có thẩm quyền để không gây gián đoạn nhiệm vụ, dự án đang thực hiện. Công tác lập, chuẩn bị dự toán cho năm 2027 cũng được thực hiện theo cơ chế hiện hành để sẵn sàng nguồn lực cho Chương trình mới.
Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn nhấn mạnh: “Chính phủ nhận thức rõ giá trị của việc hợp nhất không chỉ nằm ở tên gọi mà phải được đo bằng việc chính sách đến với người dân nhanh hơn, đúng đối tượng hơn, thủ tục gọn nhẹ hơn, nguồn lực được quản lý tập trung và hiệu quả hơn. Ngay sau khi Quốc hội thông qua Nghị quyết, Chính phủ sẽ khẩn trương hoàn thiện Nghị quyết của Chính phủ đảm bảo đúng phạm vi thẩm quyền, tổ chức triển khai đồng bộ thống nhất, đáp ứng sự mong mỏi của đồng bào, cử tri cả nước và yêu cầu quản lý nhà nước”.
Với 477/478 đại biểu tham gia tán thành (bằng 95,4% tổng số đại biểu Quốc hội), Quốc hội đã thông qua Nghị quyết phê duyệt chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026-2035.
