Đưa nơm tre lên “chợ số”
Ngày nay, dù cuộc sống hiện đại, nhiều đồ dùng trong gia đình được thay thế bằng đồ nhựa hay các vật liệu công nghiệp khác, nhưng chiếc nơm bắt cá truyền thống vẫn là sự lựa chọn của không ít gia đình ở làng quê.
Thôn Hoàng Tiến, xã Hải Châu là một trong số ít nơi ở Nghệ An còn giữ nghề đan nơm truyền thống.
Với người làm nghề ở Hoàng Tiến, không ai nhớ rõ nghề đan lát ở đây có từ bao giờ, chỉ biết rằng nghề này đã có từ lâu đời và gắn bó với nhiều thế hệ đến nay đã hơn một thế kỷ. Có những người suốt cả cuộc đời gắn bó với đan lát, ông Bùi Xuân Bốn là một người như thế.
Ông Bốn nhẩm tính đã có gần 70 năm gắn bó với nghề. Dù tuổi cao, đến nay, ông vẫn cần mẫn đan từng mối nối để hoàn thiện chiếc nơm. Đôi bàn tay đã hằn đầy nếp nhăn nhưng từng động tác của ông vẫn thuần thục.
Vừa làm, ông kể chuyện, nghề đan nơm giờ chủ yếu do những người cao tuổi duy trì, nhiều người trẻ vẫn biết đan nhưng không chọn gắn bó. Lý do vì thu nhập từ nghề thấp, lớp trẻ chọn đi làm công ty có tính ổn định hơn. Thành ra nhiều năm nay, đan nơm chủ yếu do những người cao tuổi trong làng thực hiện.
Nhớ về thời các chợ quê còn tấp nập người bán, kẻ mua đồ thủ công, ông chia sẻ: “Ngày trước, chúng tôi đan xong thì gánh ra chợ làng và vùng lân cận để bán. Nhưng bây giờ già rồi, không có sức đưa ra chợ nữa, việc bán hàng để cho con cháu bán trên mạng”.
Suốt thời gian qua, anh Nguyễn Đình Trọng (49 tuổi) người trẻ nhất còn theo nghề đảm nhận nhiệm vụ quảng bá sản phẩm của làng lên các sàn thương mại điện tử.
Hàng ngày, sau khi hoàn thiện nơm tre, anh lại cẩn thận lau sạch từng sản phẩm, chọn góc chụp đẹp rồi quay video, đăng lên các sàn thương mại điện tử, mạng xã hội để tìm khách hàng.
Chia sẻ về ý tưởng của mình, anh cho biết từ năm 2024, khi thấy các phiên chợ quê ngày càng vắng, nhiều hôm mang nơm đi bán rồi lại chở về, anh nghĩ phải tìm hướng đi mới. Nhờ các con, bạn bè hướng dẫn, anh tìm hiểu cách thức bán hàng thông qua điện thoại có kết nối Internet.
Ban đầu, anh Trọng chỉ dè dặt đưa các thông tin, hình ảnh cơ bản lên mạng xã hội giới thiệu và bán. Nhưng người đàn ông này không ngờ rằng hiệu quả lại vượt xa so với tưởng tượng của mình. Sau khi bài được đăng tải, nhiều khách hàng từ Quảng Nam, Đắk Lắk hay tận Cà Mau... đã gọi điện đặt mua.
Nhờ những “phiên chợ” trên không gian số, chiếc nơm tre của làng Hoàng Tiến không còn chỉ phục vụ người dân trong vùng mà tiêu thụ ra nhiều tỉnh thành. Có người mua để đánh bắt cá, nhưng cũng nhiều khách hàng liên hệ đặt mua để làm vật trang trí cho homestay, quán cà phê hay nhà hàng mang phong cách đồng quê.
Đưa sản phẩm truyền thống lên “chợ số”, điều anh Trọng cảm thấy ý nghĩa không chỉ việc bán được nhiều hơn, mà đây như là kênh hữu hiệu để anh giới thiệu về làng nghề quê mình. Có nhiều khách sau khi xem video đã nhắn tin hỏi cách làm, hỏi công dụng chiếc nơm. Có người còn trầm trồ, không ngờ một sản phẩm thủ công lại đòi hỏi nhiều công sức đến thế.
Mỗi lần có người quan tâm, anh Trọng lại có dịp giới thiệu cách làm, công dụng của sản phẩm cho nhiều người biết đến.
Kỳ công đan nơm, giữ nghề truyền thống
Ít ai biết rằng, phía sau những chiếc nơm giản dị ấy là nhiều công đoạn đòi hỏi kỹ thuật, sự bền bỉ của người thợ. Tre sau khi mua về phải ngâm dưới nước từ 3-6 tháng để chống mối mọt. Sau đó, họ vớt tre lên, để ráo rồi chẻ thành hàng trăm nan nhỏ. Dưới bàn tay khéo léo, thuần thục của những người thợ lành nghề, từng nan tre được vót đều, sợi mây được chuốt nhẵn.
Để hoàn thiện một chiếc nơm dài khoảng 50-70cm, người thợ phải trải qua hàng loạt công đoạn như chẻ tre, chẻ mây, vót răng, chuốt mây, uốn vành, bện đầu, bện chân, vô vành... Dù thành thạo nghề, nhưng vì nhiều công đoạn nên mỗi ngày một người cũng chỉ làm được khoảng hai chiếc nơm.
Kỳ công nhưng thu nhập thấp là lý do khiến làng nghề ngày càng mai một. Nếu cách đây khoảng 10 năm, cả thôn có khoảng 60 hộ làm nghề thì nay chỉ còn hơn chục hộ còn giữ lửa nghề.
Trong căn nhà chất đầy tre, ông Nguyễn Thanh Thường cho biết từ 10 tuổi, ông đã cầm dao chẻ tre. Đến nay, ông là thế hệ thứ ba trong gia đình nối nghiệp đan nơm. Với ông, nghề này đã nuôi lớn biết bao thế hệ trong làng.
Điều khiến ông trăn trở không chỉ là người làm nghề ngày càng ít mà còn bởi nguyên liệu ngày càng khó kiếm. Tre gai đạt chuẩn giờ phải tìm lên tận các xã miền núi Nghệ An, Thanh Hóa. Có thời điểm, người dân còn phải nhập tre từ Lào về.
Chi phí nguyên liệu tăng, công làm nhiều nhưng giá bán mỗi chiếc nơm chỉ dao động 150.000 - 200.000 đồng. Mỗi tháng, thợ lành nghề thu nhập khoảng 5-7 triệu đồng. “Thu nhập ấy không đủ để giữ chân lớp trẻ”, ông Thường thở dài.
Nhưng một điều đáng quý là dù số hộ làm nghề giảm đi, những người ở lại vẫn chưa từng nghĩ đến chuyện bỏ nghề. Họ vẫn kiên nhẫn chẻ từng nan tre, uốn từng vành nơm, truyền lại từng kỹ thuật cho con cháu mỗi khi có dịp.
Hơn nữa, tận dụng công nghệ số, những người nông dân thế hệ mới đã đưa các sản phẩm truyền thống lên “chợ số”, nhờ đó, chiếc nơm tre Hoàng Tiến có thêm cơ hội để bước ra khỏi lũy tre làng. Với cách quảng bá này, những người thợ còn bám trụ với nghề có thêm cơ hội để làm nghề, để bán sản phẩm mình làm ra.
Ông Nguyễn Tấn Dương - Chủ tịch Hội nông dân xã Hải Châu - cho biết thôn Hoàng Tiến hiện có 15 hộ với khoảng 50 lao động duy trì nghề đan nơm truyền thống. Việc người dân chủ động đưa sản phẩm lên các nền tảng mạng xã hội để quảng bá, bán hàng là tín hiệu tích cực trong quá trình chuyển đổi số ở khu vực nông thôn, góp phần mở rộng thị trường tiêu thụ cho sản phẩm làng nghề.
