Luật sư Diệp Năng Bình: 'Người làm reaction phải bảo đảm thông tin khách quan, có căn cứ'

Sự phát triển mạnh mẽ của các nền tảng số đã đưa video reaction trở thành một trong những loại hình nội dung phổ biến nhất hiện nay. Từ các gameshow, concert, MV, phim ảnh cho đến những sự kiện giải trí, hầu như mọi sản phẩm đều nhanh chóng xuất hiện trong các video bình luận, phân tích của KOL, nghệ sĩ hay nhà sáng tạo nội dung.

Không thể phủ nhận reaction góp phần tạo thêm sức lan tỏa cho tác phẩm và mang đến những góc nhìn đa chiều. Tuy nhiên, cùng với sự bùng nổ đó là hàng loạt câu hỏi về bản quyền, quyền nhân thân và trách nhiệm pháp lý của người sản xuất nội dung.

Chia sẻ với phóng viên về vấn đề trên, luật sư Diệp Năng Bình - Trưởng Văn phòng Luật sư Tinh Thông Luật, cho rằng reaction là xu hướng tất yếu của nền kinh tế sáng tạo số, nhưng không phải vì vậy mà người thực hiện có thể sử dụng tác phẩm của người khác hoặc đưa ra mọi nhận định theo ý mình mà không chịu sự điều chỉnh của pháp luật.

Bảo đảm thông tin khách quan, có căn cứ

Theo luật sư Diệp Năng Bình, pháp luật Việt Nam bảo đảm quyền tự do ngôn luận và quyền bày tỏ quan điểm của công dân. Việc đánh giá, phản biện một bộ phim, chương trình truyền hình, concert hay MV là quyền hợp pháp, kể cả khi ý kiến mang tính phê bình.

Tuy nhiên, quyền này không phải là quyền tuyệt đối. Người làm reaction phải bảo đảm thông tin khách quan, có căn cứ, không xuyên tạc sự việc hoặc phát tán thông tin sai sự thật gây ảnh hưởng đến danh dự, nhân phẩm và uy tín của nghệ sĩ, nhà sản xuất hay các tổ chức, cá nhân liên quan.

Nếu nội dung bình luận vượt khỏi phạm vi đánh giá tác phẩm để trở thành những cáo buộc thiếu căn cứ, xúc phạm hoặc vu khống, người thực hiện không chỉ có thể bị yêu cầu cải chính, xin lỗi công khai và bồi thường thiệt hại theo Bộ luật Dân sự mà còn có nguy cơ bị xử phạt hành chính, thậm chí bị xem xét trách nhiệm hình sự nếu đủ yếu tố cấu thành tội phạm.

Theo vị luật sư, trách nhiệm này càng lớn hơn đối với người nổi tiếng, KOL hay các nhà sáng tạo nội dung sở hữu lượng người theo dõi lớn, bởi sức lan tỏa từ những phát ngôn của họ có thể tác động trực tiếp đến uy tín, hoạt động kinh doanh và hình ảnh của người khác.

Một trong những vấn đề gây nhiều tranh luận nhất hiện nay là việc sử dụng hình ảnh, âm thanh hoặc trích đoạn từ chương trình gốc trong các video reaction.

Luật sư Diệp Năng Bình cho biết, Luật Sở hữu trí tuệ không mặc nhiên coi mọi video reaction là hợp pháp. Pháp luật cho phép trích dẫn hợp lý tác phẩm đã công bố để bình luận, giới thiệu hoặc minh họa trong một số trường hợp nhất định. Tuy nhiên, việc trích dẫn phải đáp ứng đầy đủ các điều kiện luật định như ghi rõ nguồn, tên tác giả (nếu có), đồng thời không được ảnh hưởng đến việc khai thác bình thường của tác phẩm hoặc gây phương hại bất hợp lý đến quyền và lợi ích hợp pháp của chủ sở hữu.

Điều đáng lưu ý là pháp luật không quy định cụ thể được phép sử dụng bao nhiêu giây hình ảnh hay bao nhiêu phần trăm nội dung tác phẩm. Thay vào đó, cơ quan có thẩm quyền sẽ đánh giá dựa trên mục đích sử dụng, phạm vi khai thác cũng như tác động thực tế đối với quyền lợi của chủ sở hữu.

Nếu video reaction sử dụng quá nhiều hình ảnh, âm thanh hoặc phát lại phần lớn nội dung gốc khiến khán giả không còn nhu cầu xem tác phẩm ban đầu, hoặc làm ảnh hưởng đến việc khai thác thương mại của chủ sở hữu thì rất dễ bị coi là hành vi xâm phạm quyền tác giả và quyền liên quan.

Theo ông Bình, nhiều nhà sáng tạo nội dung hiện vẫn cho rằng chỉ cần thêm lời bình luận là có thể sử dụng tự do tác phẩm của người khác. Đây là quan điểm chưa đầy đủ bởi sức hút của nhiều video reaction thực chất vẫn đến từ chính giá trị của tác phẩm gốc.

Giật tít, cắt ghép để câu view có thể phải trả giá

Bên cạnh câu chuyện bản quyền, thực tế thời gian qua cũng xuất hiện không ít video reaction sử dụng tiêu đề giật gân, cắt ghép phát ngôn hoặc đưa ra nhận định gây tranh cãi nhằm thu hút lượt xem.

Theo luật sư Diệp Năng Bình, nếu những nội dung này làm ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân hoặc tổ chức thì người thực hiện có thể phải chịu đồng thời nhiều loại trách nhiệm pháp lý.

Ở góc độ dân sự, người bị ảnh hưởng có quyền yêu cầu gỡ bỏ nội dung, cải chính, xin lỗi công khai và bồi thường thiệt hại. Trường hợp đăng tải thông tin sai sự thật trên môi trường mạng còn có thể bị xử phạt vi phạm hành chính theo quy định hiện hành, đồng thời buộc gỡ bỏ thông tin vi phạm.

Trong những trường hợp nghiêm trọng hơn, nếu hành vi có dấu hiệu vu khống hoặc làm nhục người khác thì người đăng tải còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định của Bộ luật Hình sự.

"Việc thu hút lượt xem hay gia tăng tương tác không thể trở thành lý do biện minh cho hành vi cắt ghép, bóp méo bản chất sự việc hoặc phát tán thông tin sai lệch", ông nhấn mạnh.

Theo luật sư Diệp Năng Bình, khi reaction không còn đơn thuần là việc chia sẻ quan điểm cá nhân mà đã trở thành hoạt động tạo doanh thu từ quảng cáo, tài trợ hoặc chia sẻ lợi nhuận với nền tảng số thì bản chất pháp lý của hoạt động này cũng thay đổi.

Lúc này, người sáng tạo nội dung không chỉ đang thể hiện quan điểm mà còn khai thác giá trị thương mại từ tác phẩm của người khác để tạo lợi ích kinh tế cho mình. Vì vậy, yêu cầu tuân thủ pháp luật về sở hữu trí tuệ sẽ chặt chẽ hơn.

Trong một số trường hợp do Luật Sở hữu trí tuệ quy định, dù không phải xin phép chủ sở hữu, người sử dụng vẫn phải thực hiện nghĩa vụ trả tiền bản quyền hoặc tiền sử dụng quyền liên quan khi khai thác tác phẩm vì mục đích thương mại.

Theo ông, đây là điểm mà nhiều nhà sáng tạo nội dung hiện vẫn chưa nhận thức đầy đủ. Việc kiếm tiền từ reaction không chỉ đòi hỏi sự sáng tạo trong cách thể hiện mà còn yêu cầu tuân thủ nghiêm các quy định về bản quyền và nghĩa vụ tài chính đối với chủ sở hữu tác phẩm khi thuộc trường hợp pháp luật quy định.

Cần sớm có hướng dẫn riêng cho nội dung reaction

Từ thực tiễn phát sinh ngày càng nhiều tranh chấp liên quan đến video reaction, luật sư Diệp Năng Bình cho rằng, hệ thống pháp luật Việt Nam hiện đã có các quy định điều chỉnh về quyền tác giả, quyền liên quan, quyền nhân thân và trách nhiệm cung cấp thông tin trên môi trường mạng.

Tuy nhiên, với sự phát triển nhanh của loại hình nội dung này, Việt Nam nên nghiên cứu xây dựng các hướng dẫn hoặc bộ quy tắc ứng xử riêng nhằm thống nhất cách áp dụng pháp luật trong thực tiễn.

Theo ông Bình, mục tiêu của các hướng dẫn này không phải để hạn chế quyền tự do sáng tạo mà nhằm giúp người làm nội dung, chủ sở hữu quyền và các nền tảng số xác định rõ đâu là hành vi bình luận hợp pháp, đâu là hành vi xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của người khác.

Để hoạt động reaction phát triển bền vững, ông Diệp Năng Bình cho rằng người sáng tạo nội dung cần tuân thủ một số nguyên tắc cơ bản: tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ; chỉ sử dụng hình ảnh, âm thanh, trích đoạn tác phẩm trong phạm vi pháp luật cho phép; bảo đảm mọi nhận định đều dựa trên thông tin khách quan, có căn cứ; không cắt ghép, xuyên tạc hoặc phát tán thông tin sai sự thật; đồng thời tôn trọng danh dự, nhân phẩm và uy tín của cá nhân, tổ chức liên quan.

"Chỉ khi cân bằng được giữa quyền tự do biểu đạt với trách nhiệm tôn trọng bản quyền và quyền nhân thân của người khác thì hoạt động reaction mới có thể phát triển lành mạnh, hạn chế tranh chấp và góp phần xây dựng một hệ sinh thái sáng tạo nội dung số bền vững", ông nhận định.