Thời gian qua, tại nhiều tuyến sông trên địa bàn tỉnh Quảng Trị, hoạt động khai thác cát vẫn diễn ra khá sôi động. Nhiều phương tiện cơ giới công suất lớn được sử dụng để múc cát trực tiếp từ lòng sông lên xe tải rồi vận chuyển đi tiêu thụ.
Theo phản ánh của người dân, cát sau khi được khai thác thường được đưa đi tiêu thụ tại nhiều địa phương để phục vụ nhu cầu xây dựng đang gia tăng. Tuy nhiên, điều đáng lo ngại là không ít trường hợp cát lưu thông trên thị trường có dấu hiệu thiếu hóa đơn, chứng từ hợp pháp, khiến việc kiểm soát nguồn gốc khoáng sản cũng như nghĩa vụ tài chính đối với Nhà nước gặp nhiều khó khăn.
Thực trạng này không chỉ tiềm ẩn nguy cơ thất thoát tài nguyên mà còn có thể dẫn đến thất thu ngân sách, đồng thời làm gia tăng lo ngại về tác động đến lòng sông và môi trường sinh thái (khai thác quá độ sâu, sai vị trí).
Đáng chú ý, theo ghi nhận của phóng viên Báo Nhà báo và Công luận, tại nhiều khu vực khai thác cát trên địa bàn tỉnh Quảng Trị, việc kiểm soát khối lượng cát khai thác thực tế vẫn còn nhiều hạn chế. Một trong những nguyên nhân là phần lớn các mỏ cát hiện nay chưa được lắp đặt trạm cân để kiểm soát khối lượng cát vận chuyển ra khỏi mỏ.
Trong khi đó, trạm cân được xem là công cụ quan trọng giúp cơ quan quản lý có thể theo dõi, đối chiếu sản lượng khai thác thực tế với trữ lượng được cấp phép. Khi thiếu công cụ kiểm soát này, việc xác định chính xác khối lượng cát đã khai thác và tiêu thụ trên thị trường trở nên khó khăn, tiềm ẩn nguy cơ khai thác vượt trữ lượng cho phép.
Chính quyền cấp xã “vướng” thẩm quyền kiểm tra
Một trong những địa bàn đang gặp khó khăn trong công tác quản lý là xã Hướng Hiệp (tỉnh Quảng Trị).
Theo Chủ tịch UBND xã Hướng Hiệp, trên địa bàn hiện có mỏ cát, sỏi được UBND tỉnh Quảng Trị cấp phép để khai thác cát, sỏi làm vật liệu xây dựng thông thường. Địa phương cũng nhận thấy một số lưu ý trong quá trình quản lý hoạt động khai thác, đặc biệt liên quan đến các vấn đề như: khối lượng và trữ lượng khai thác thực tế; phạm vi khu vực khai thác; độ sâu khai thác cho phép; cũng như nghĩa vụ thuế đối với Nhà nước,…
Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện nhiệm vụ quản lý nhà nước về khoáng sản, chính quyền cấp xã vẫn gặp nhiều lúng túng do chưa có quy định cụ thể về các nội dung kiểm tra thuộc thẩm quyền của cấp xã.
Trước những vướng mắc này, ngày 11/11/2025, UBND xã Hướng Hiệp đã có văn bản gửi Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Quảng Trị đề nghị hướng dẫn cụ thể về hoạt động kiểm tra tình hình khai thác khoáng sản trên địa bàn.
Theo nội dung văn bản, khi xây dựng kế hoạch kiểm tra theo Nghị định 193/2025/NĐ-CP của Chính phủ, địa phương nhận thấy các văn bản hiện hành chưa quy định rõ những nội dung mà cấp xã có thể tiến hành kiểm tra.
Vì vậy, UBND xã Hướng Hiệp đề nghị được hướng dẫn các nội dung như: kiểm tra tính pháp lý của hồ sơ, thủ tục liên quan đến hoạt động khai thác khoáng sản, thuê đất và nghĩa vụ tài chính với Nhà nước; kiểm tra thực tế tại khu vực khai thác như khối lượng, vị trí, công nghệ khai thác, phương tiện và thiết bị phục vụ khai thác; kiểm tra việc thực hiện các quy định về bảo vệ môi trường; cũng như hiện trạng sử dụng đất trong quá trình hoạt động.
Theo UBND xã, việc có hướng dẫn rõ ràng sẽ giúp chính quyền cơ sở có căn cứ thực hiện công tác kiểm tra, giám sát hoạt động khai thác khoáng sản trên địa bàn đúng quy định và hiệu quả hơn.
Bài toán quản lý tài nguyên đặt ra
Từ thực tế tại nhiều mỏ cát trên địa bàn tỉnh Quảng Trị, có thể thấy công tác quản lý tài nguyên cát đang đặt ra nhiều vấn đề cần được làm rõ.
Trong bối cảnh nhu cầu vật liệu xây dựng ngày càng gia tăng, nếu không có cơ chế giám sát chặt chẽ từ khâu khai thác, vận chuyển đến tiêu thụ, nguy cơ tài nguyên bị khai thác quá mức hoặc thất thoát nguồn thu ngân sách là điều khó tránh khỏi.
Đặc biệt, việc thiếu hệ thống trạm cân tại các mỏ cát đang đặt ra câu hỏi về khả năng kiểm soát sản lượng khai thác thực tế cũng như hiệu quả quản lý tài nguyên khoáng sản.
Nhiều ý kiến cho rằng cần sớm hoàn thiện cơ chế hướng dẫn và phân định rõ trách nhiệm quản lý giữa các cấp chính quyền; đồng thời tăng cường các biện pháp giám sát như lắp đặt trạm cân, hệ thống camera và kiểm soát hóa đơn, chứng từ trong quá trình vận chuyển cát.
