Từ câu chuyện đổi mới Bảo tàng Tố Hữu
Sau khi nghỉ hưu, PGS.TS Nguyễn Văn Huy tiếp tục tham gia tư vấn xây dựng nhiều thiết chế bảo tàng như Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam, Bảo tàng Nguyễn Văn Huyên, Bảo tàng Nhiếp ảnh Lai Xá và gần đây là Bảo tàng Tố Hữu.
Theo ông, thách thức lớn nhất khi xây dựng Bảo tàng Tố Hữu không nằm ở hiện vật hay thiết kế không gian, mà ở cách tiếp cận một nhân vật lịch sử vốn luôn tồn tại nhiều góc nhìn trong xã hội. Nhà thơ Tố Hữu không chỉ là một tên tuổi lớn của nền thơ ca cách mạng mà còn từng đảm nhiệm nhiều cương vị lãnh đạo quan trọng trong bộ máy chính trị - kinh tế.
"Bảo tàng không có nhiệm vụ phán xét đúng hay sai. Điều quan trọng là tạo ra một không gian để công chúng hiểu về con người, bối cảnh lịch sử và những đóng góp của nhân vật, từ đó tự đưa ra đánh giá của riêng mình", ông Huy chia sẻ.
Sau quá trình nghiên cứu, nhóm tư vấn của PGS.TS Nguyễn Văn Huy xác định một hướng tiếp cận xuyên suốt: Tố Hữu trước hết là một nhà cách mạng chuyên nghiệp, sử dụng thơ ca như một phương tiện phục vụ lý tưởng cách mạng.
Từ đó, toàn bộ nội dung trưng bày được xây dựng trên ba trục song song gồm cuộc đời và hoạt động của nhà thơ Tố Hữu, bối cảnh lịch sử - chính trị Việt Nam cùng thời và những diễn biến quốc tế có liên quan.
Theo PGS.TS Nguyễn Văn Huy, một bảo tàng hiện đại không chỉ là nơi trưng bày hiện vật mà phải trở thành không gian kể chuyện, kết hợp hài hòa giữa khoa học, nghệ thuật và công nghệ, lấy con người làm trung tâm.
Chính vì vậy, nhiều hiện vật đời thường tại Bảo tàng Tố Hữu được đặt trong những câu chuyện cụ thể để giúp công chúng hiểu rõ hơn về con người bình thường phía sau một nhân vật lịch sử.
Ông Huy cho rằng đây là thế mạnh nổi bật của các bảo tàng tư nhân. Nếu bảo tàng công lập thường phản ánh những lát cắt lớn của lịch sử dân tộc thì bảo tàng tư nhân lại có điều kiện đi sâu vào ký ức cá nhân, câu chuyện gia đình và những chi tiết đời thường, góp phần làm cho lịch sử trở nên gần gũi, giàu cảm xúc hơn.
"Điều quan trọng nhất của bảo tàng tư nhân là chuyển từ lưu giữ hiện vật sang kể chuyện. Khi hiện vật được đặt trong một câu chuyện có bối cảnh, có cảm xúc và có con người thì giá trị của nó mới thực sự được phát huy", ông nhấn mạnh.
Cần thay đổi tư duy về bảo tàng tư nhân
Từ thực tiễn tham gia xây dựng nhiều bảo tàng, PGS.TS Nguyễn Văn Huy cho rằng rào cản lớn đối với sự phát triển của hệ thống bảo tàng tư nhân hiện nay không chỉ nằm ở nguồn lực tài chính hay nhân sự mà còn ở tư duy quản lý.
PGS.TS Nguyễn Văn Huy đặc biệt lưu ý việc Luật Di sản văn hóa hiện vẫn sử dụng khái niệm "bảo tàng ngoài công lập" thay vì gọi đúng là "bảo tàng tư nhân".
Theo ông, cách gọi này chưa phản ánh đúng bản chất của loại hình bảo tàng do cá nhân hoặc doanh nghiệp đầu tư, đồng thời phần nào cho thấy tư duy còn dè dặt đối với khu vực tư nhân trong lĩnh vực văn hóa.
"Trên thế giới người ta gọi thẳng là bảo tàng tư nhân. Chúng ta cũng cần thay đổi cách tiếp cận để phù hợp với chủ trương phát triển kinh tế tư nhân hiện nay", ông đề xuất.
Theo PGS.TS Nguyễn Văn Huy, khi chúng ta vẫn né tránh khái niệm "tư nhân" thì rất khó tạo ra sự bình đẳng trong nhận thức cũng như trong quá trình hoạch định chính sách. Trong khi đó, khu vực tư nhân hoàn toàn có thể trở thành một lực lượng quan trọng tham gia bảo tồn và phát huy giá trị di sản nếu được tạo điều kiện.
Bên cạnh việc thay đổi cách nhìn nhận, ông cho rằng cần tiếp tục tháo gỡ các "điểm nghẽn" về đất đai, thuế, thủ tục hành chính và cơ chế vận hành. Nhà nước nên chuyển từ tư duy tiền kiểm sang hậu kiểm, chỉ quản lý những giới hạn pháp luật quy định thay vì can thiệp quá sâu vào nội dung hoạt động của các bảo tàng.
"Điều cần quản lý là những gì pháp luật cấm. Còn cách kể chuyện, cách trưng bày hay mô hình hoạt động nên để các bảo tàng được tự do sáng tạo", ông Huy nói.
Theo PGS.TS Nguyễn Văn Huy, cùng với việc hoàn thiện chính sách, Việt Nam cũng cần phát triển hệ sinh thái hỗ trợ văn hóa thông qua các quỹ xã hội hóa do doanh nghiệp và khu vực tư nhân thành lập để tài trợ cho các dự án bảo tồn di sản, bảo tàng và sáng tạo văn hóa. Đây là mô hình đã được nhiều quốc gia áp dụng hiệu quả nhằm nuôi dưỡng các sáng kiến văn hóa độc lập.
Đồng thời, trong bối cảnh văn hóa được xác định là nền tảng tinh thần của xã hội và là động lực phát triển bền vững, việc tạo không gian cho khu vực tư nhân tham gia không chỉ giúp phát triển hệ thống bảo tàng mà còn góp phần khơi thông những "mạch ngầm" ký ức và di sản đang tồn tại trong cộng đồng.
"Muốn văn hóa phát triển, cần tạo không gian cho sáng tạo, cho sự tham gia của khu vực tư nhân và cho những câu chuyện đời thường được kể bằng chính tiếng nói của người trong cuộc", PGS.TS Nguyễn Văn Huy nhấn mạnh.
