Người dân leo núi mỗi ngày để bảo vệ “hạt vàng”
Những ngày này, tại các vùng trồng sâm Ngọc Linh phía Tây Quảng Ngãi, hàng nghìn cây sâm đang bước vào giai đoạn kết hạt. Trên những triền núi cao hơn 2.000m, các chùm quả xanh bắt đầu lớn dần và sẽ chuyển sang màu đỏ mọng vào cuối năm. Đây cũng là thời điểm người trồng sâm bước vào mùa "canh hạt" - công việc đòi hỏi sự kiên trì và cẩn trọng để bảo vệ nguồn giống quý.
Theo người dân địa phương, từ khi sâm bắt đầu kết hạt, chuột, sóc, chim và nhiều loại côn trùng thường xuyên xuất hiện để cắn phá. Chỉ cần lơ là một đêm, những chùm quả chuẩn bị chín có thể bị phá hỏng hoàn toàn. Vì vậy, bà con gần như ngày nào cũng phải lên núi kiểm tra từng gốc sâm.
![clo_br_1783077837206-7020462797444541469-7020462797444541469-9eb91e02b65ec5c1fe38fc6a4f1f65b7.jpg](https://cdn.congluan.vn/images/KiD2hJG9BBW88NcId2xQ6kjOCQ67Vz-m90WwVAekWFMDYsQAT3HHn_c9ks53tLp-BRKgStD0CSpGSI3NxaTSddQqzqtbvjVcPW5B3iZ50sRYTE4FkK2xYqF3ttfKeEzYtfR4O9mbx-JzGzgZTWoEQqcjfm9x__5en_tZeGdyKw8/clo_br_1783077837206-7020462797444541469-7020462797444541469-9eb91e02b65ec5c1fe38fc6a4f1f65b7.jpg.avif "Người dân "mặc áo giáp" cho từng chùm hạt sâm Ngọc Linh")
Dù giá sâm Ngọc Linh thời gian gần đây có xu hướng giảm so với trước, hạt giống vẫn được giao dịch ở mức khoảng 40.000-50.000 đồng mỗi hạt. Đối với những cây sâm nhiều năm tuổi, lượng hạt thu được mỗi vụ không chỉ mang lại giá trị kinh tế mà còn là nguồn giống quan trọng để mở rộng diện tích trồng.
Để bảo vệ những hạt sâm quý, trước đây người dân thường uốn các thanh thép nhỏ thành khung rồi phủ lưới bao quanh từng chùm quả. Tuy nhiên, hiện nay nhiều hộ đã chuyển sang sử dụng giá đỡ kết hợp khung nhựa và lưới để giảm trọng lượng, thuận tiện cho việc chăm sóc. Lớp bảo vệ đặc biệt này không chỉ ngăn động vật và côn trùng xâm hại mà còn giúp giữ hạt nằm gọn trong lưới khi chín rụng, hạn chế thất thoát và thuận lợi cho việc thu hoạch.
Theo kinh nghiệm của người trồng, đến khoảng tháng 11 và tháng 12, khi quả chuyển sang màu đỏ và trên đỉnh xuất hiện chấm đen - dấu hiệu hạt đã chín - họ mới tháo lớp lưới để thu hoạch, phục vụ nhân giống. Ông A Chung (trú thôn Đăk Dơn, xã Măng Ri, tỉnh Quảng Ngãi) hiện sở hữu hơn 10.000 cây sâm Ngọc Linh. Trong số đó, khoảng 2.000 cây đã từ 7-15 năm tuổi, đủ điều kiện thu hoạch củ.
Chia sẻ với PV, ông Chung cho biết: “Mặc dù nhiều cây đã đủ tuổi khai thác nhưng gia đình không thu hoạch ồ ạt mà giữ lại phần lớn để nhân giống và mở rộng diện tích trồng. Trung bình mỗi năm, gia đình chỉ khai thác vài kilogram củ, tận thu lá và hạt sâm khi thị trường có nhu cầu, mang về nguồn thu khoảng 300 triệu đồng. Trước đây, người dân chưa có kinh nghiệm bảo vệ hạt nên chuột, sóc, chim và nhiều loại côn trùng thường xuyên cắn phá, khiến sản lượng giảm đáng kể”.
Theo ông Chung, có những năm hạt vừa chín đã bị chuột, sóc ăn mất hoặc bị mưa lớn làm rụng, hư hỏng rất nhiều. Những năm gần đây, nhờ được cán bộ kỹ thuật hướng dẫn, người dân đã chủ động dùng lưới bọc từng chùm hạt, đồng thời phủ nilon che chắn vườn sâm trong mùa mưa. Nhờ đó, cây sinh trưởng ổn định hơn, tỷ lệ hạt bị hư hỏng giảm đáng kể.
Căng mình giữ nguồn gen quý
Ông Nguyễn Thanh Tuấn, Giám đốc Hợp tác xã Dược liệu Du lịch Forest Stay (thôn Đăk Chum 1, xã Tu Mơ Rông) hiện sở hữu hơn 2.000 cây sâm Ngọc Linh khoảng 4 năm tuổi. Cứ vào khoảng tháng 6 và tháng 7 hằng năm, ông cùng người dân trong vùng lại mang theo lưới, kìm và các dụng cụ cần thiết lên núi để bọc từng chùm quả. Mọi công đoạn đều được thực hiện thủ công và hết sức cẩn trọng để tránh làm gãy cuống hoặc ảnh hưởng đến hạt sâm đang phát triển.
Theo ông Tuấn, cây sâm Ngọc Linh bắt đầu ra hoa từ tháng 4 và đến tháng 6 sẽ kết hạt. Mỗi chùm thường có hơn chục hạt, tùy thuộc vào tuổi cây và điều kiện sinh trưởng. Nhờ được bảo vệ cẩn thận, mỗi năm gia đình ông thu được khoảng 5.000 hạt sâm.
"Việc bọc từng chùm quả rất mất thời gian nhưng không thể bỏ qua nếu muốn giữ nguồn giống. Cứ đến mùa hạt là chuột, chim và côn trùng xuất hiện rất nhiều, chỉ cần chậm vài ngày là hạt có thể bị cắn phá gần hết. Nhiều người cho rằng chỉ cần lắp camera là đủ bảo vệ vườn sâm, nhưng thực tế camera chỉ có tác dụng chống trộm, không thể ngăn được chuột, chim hay côn trùng. Vì vậy, chúng tôi buộc phải bọc lưới từng chùm quả", ông Tuấn chia sẻ.
Sâm Ngọc Linh là loại dược liệu quý hiếm, được mệnh danh là "quốc bảo" của Việt Nam. Loài cây này chỉ sinh trưởng tốt dưới tán rừng nguyên sinh ở độ cao trên 2.000m so với mực nước biển. Hiện sâm Ngọc Linh được trồng nhiều tại các vùng núi của tỉnh Quảng Ngãi như Đăk Sao, Tu Mơ Rông, Măng Ri và các khu vực giáp ranh với thành phố Đà Nẵng.
Ông Dương Đăng Khoa, Phó Chủ tịch UBND xã Tu Mơ Rông, cho biết trên địa bàn hiện có khoảng 6,3ha sâm Ngọc Linh, phần lớn do người dân trồng nhỏ lẻ và phân tán dưới tán rừng.
"Dù giá hạt sâm Ngọc Linh đã giảm từ hơn 100.000 đồng xuống còn khoảng 50.000 đồng mỗi hạt, đây vẫn là nguồn giống quý để người dân tiếp tục mở rộng diện tích trồng", ông Khoa nói.
![clo_br_1783077825385-7020462797444541469-7020462797444541469-82b053c2af7859b2498338a1ef99d20f.jpg](https://cdn.congluan.vn/images/KiD2hJG9BBW88NcId2xQ6kjOCQ67Vz-m90WwVAekWFMKKDn9KtrNcLrohSGSioPKBRKgStD0CSpGSI3NxaTSddQqzqtbvjVcPW5B3iZ50sQLihRmpUG9lJd9ry7oST2uzXIgZQ6abcK4ohn6d4xZEsDIkIWYTVwVGZpglXf_8U0/clo_br_1783077825385-7020462797444541469-7020462797444541469-82b053c2af7859b2498338a1ef99d20f.jpg.avif "Những chiếc "áo giáp" đặc biệt bảo vệ nguồn giống quý để bà con trong vùng có thể tận dụng mở rộng vùng trồng sâm Ngọc Linh")
Theo ông Khoa, vào mùa kết hạt, địa phương luôn khuyến cáo người dân chủ động dùng lưới bảo vệ từng chùm quả, đồng thời gia cố chòi, hệ thống che chắn và lắp camera giám sát nhằm hạn chế thiệt hại trong mùa mưa bão.
Theo thống kê, toàn tỉnh Quảng Ngãi hiện có hơn 3.200ha sâm Ngọc Linh. Không chỉ mang lại giá trị kinh tế cao với mức giá từ 80-250 triệu đồng/kg, sâm Ngọc Linh còn được đánh giá là một trong những loại sâm quý hiếm trên thế giới nhờ chứa hơn 80 hợp chất saponin. Việc phát triển cây sâm dưới tán rừng đang góp phần tạo sinh kế bền vững cho đồng bào vùng cao, đồng thời thúc đẩy phát triển kinh tế gắn với bảo vệ rừng.
