Đó không chỉ là một loài dược liệu quý hiếm bậc nhất thế giới, mà còn là báu vật của đại ngàn, là ký ức, là sinh kế niềm tự hào của bao thế hệ người Xơ Đăng. Và hơn thế, đó là “Quốc bảo” – kết tinh của thiên nhiên khắc nghiệt và bàn tay gìn giữ bền bỉ của con người.
Câu chuyện bí ẩn về báu vật trên đỉnh Ngọc Linh
Núi Ngọc Linh nằm trên dải Trường Sơn và trải dài trên nhiều tỉnh thành với đỉnh cao nhất gần 2.600 mét tại Kon Tum (cũ) nay là tỉnh Quảng Ngãi. Con đường dẫn lên đỉnh Ngọc Linh quanh co, mây phủ trắng xóa như dải lụa vắt ngang đại ngàn. Ở độ cao gần 2.600 mét so với mực nước biển, trong khu rừng già là những “vườn sâm triệu đô” lặng lẽ ẩn mình dưới tán cây cổ thụ được người dân Xơ Đăng ví như báu vật của núi rừng.
Giữa mây mù dày đặc của dãy Ngọc Linh, nơi rừng già khép kín như giữ một bí mật từ thuở hồng hoang, cây sâm Ngọc Linh – hay còn được người Xơ Đăng gọi bằng cái tên nửa thì thầm, nửa linh thiêng “thuốc giấu”. Nó không phô trương hương sắc, không cao lớn kiêu hãnh mà khiêm nhường nép mình dưới tán rừng ẩm lạnh, rễ bám sâu vào lòng đất như níu giữ sinh khí của núi. Người đi rừng kể rằng, loài dược liệu quý này xưa kia từng được gắn với câu chuyện huyền bí Rọm Con - người con trai của đôi vợ chồng già hiếm muộn sống dưới chân núi Ngọc Linh. Dù hay đau ốm nhưng Rọm Con rất thông minh, ngày ngày theo thầy lang lên núi hái thuốc và đi chữa bệnh cho mọi người.
Rọm Con có thể nhớ hết các loại cây thuốc và công thức điều chế để chữa trị cho từng loại bệnh. Vào một ngày nọ, trời mịt mù mây đen sau đó người già trong làng tự nhiên bị mù mắt, phụ nữ đau bụng dữ dội, còn thanh niên trai tráng thì lăn đùng ra ốm liệt giường. Thấy cả làng hoảng sợ vì mắc phải những căn bệnh lạ, Rọm Con nhớ lời thầy dặn liền tức tốc lên núi tìm thảo dược để điều chế thuốc, chữa bệnh cho dân làng.
Trải qua nhiều ngày đêm băng rừng, lội suối đi tìm cây thuốc, cuối cùng Rọm Con cũng tìm đủ 52 loại thảo dược quý. Tuy nhiên, sau nhiều ngày leo rừng cùng với sức khỏe yếu, Rọm Con gục xuống bên một gốc cây cổ thụ ở lưng chừng núi. Lạ thay nơi Rọm Con nằm có một loài cây lạ mọc lên, củ xù xì, mảnh khảnh nhưng lá vươn lên như bàn tay, quả chín đỏ mọng. Về phía dân làng, chờ mãi không thấy Rọm Con trở về nên đã lên núi tìm kiếm. Được muông thú dẫn đường, thần núi kể lại, người dân mới biết Rọm Con đã chết, thân thể hóa thành loại thuốc quý để cứu dân làng.
Sau khi dùng cây thuốc này, lạ thay bệnh đều chữa khỏi nên dân làng đặt cho cây thuốc này là củ Ngải Rọm Con, loại cây này chỉ mọc ở quanh núi Ngọc Linh nên còn gọi là sâm Ngọc Linh. Từ đó về sau chỉ khi người bệnh nặng, già làng mới dẫn con cháu băng suối, vượt dốc, “giấu” thuốc cho núi biết, cho rừng hay rồi mới đào sâm mang về cứu người. Bởi thế, củ sâm không chỉ là dược liệu mà là kết tinh của mồ hôi, niềm tin và sự kính sợ thiên nhiên. Trong ánh nắng hiếm hoi lọt qua tán lá, củ sâm nhăn nheo như bàn tay người già, mang theo câu chuyện của rừng sâu về sự sống được chắt chiu, về con người học cách cúi mình trước núi, trước rừng để nhận lại món quà quý giá nhất – sức sống bền bỉ từ đất mẹ Ngọc Linh.
Dưới lớp thảm mục ẩm ướt, những mầm sâm Ngọc Linh lặng lẽ vươn lên, chắt chiu tinh hoa của đất trời đại ngàn. Loài cây nhỏ bé không chỉ là “Quốc bảo” của y học mà còn là linh hồn của núi rừng, là ký ức văn hóa bền bỉ của bao thế hệ người Xơ Đăng. Sâm Ngọc Linh không chỉ quý bởi dược tính đặc biệt, mà còn bởi mối gắn kết thiêng liêng với rừng. Với người dân Măng Ri, giữ được cây sâm cũng chính là giữ được rừng, giữ được sinh kế và giữ lại phần hồn cốt của núi non Ngọc Linh.
Giữ hồn sâm, giữ hồn rừng giữa đại ngàn
Ngày nay, dù đã trở thành “Quốc bảo” được nghiên cứu khoa học và thương mại hóa, sâm Ngọc Linh vẫn mang trong mình ký ức văn hóa sâu sắc của cộng đồng bản địa – một loại thuốc không chỉ chữa bệnh cho con người, mà còn nhắc nhở về mối quan hệ hài hòa giữa con người và đại ngàn. Thế nhưng đã có thời gian dài, do chưa nhận thức đầy đủ giá trị, sâm Ngọc Linh bị khai thác tràn lan, đổi lấy gạo, muối, cá khô… khiến loại thuốc quý đứng trước nguy cơ cạn kiệt. Trước nỗi lo báu vật rừng xanh biến mất, những người con của núi rừng đã bắt đầu hành trình gìn giữ sâm bằng tất cả tâm huyết.
Một sớm đầu năm, khi giọt sương còn đọng trên từng phiến lá, anh A Sỹ (người dân tộc Xơ Đăng ở xã Măng Ri, tỉnh Quảng Ngãi) cẩn thận mở lớp lưới che phía trên vườn sâm của gia đình. Những cây sâm Ngọc Linh thân mảnh, lá xòe hình chân vịt, xanh thẫm, trông nhỏ bé nhưng lại mang trong mình giá trị khổng lồ. Anh Sỹ là một trong những người tiên phong bảo tồn và phát triển sâm Ngọc Linh ở Măng Ri. Từ những cây sâm rừng được mang về gây giống, đến nay anh sở hữu khoảng 300.000 cây sâm trên diện tích 30ha, trở thành “tỷ phú sâm” giữa đại ngàn.
“Để có được một vườn sâm, phải mất hàng chục năm kiên trì. Từ khâu chọn giống, ươm hạt đến khi cây đủ tuổi thu hoạch, mọi công đoạn đều đòi hỏi sự tỉ mỉ. Sâm trồng 5–7 năm mới cho củ, nhưng giá trị lớn nhất là những cây trên 10 năm tuổi. Trồng sâm giống như nuôi con mọn, chỉ cần sơ suất nhỏ, cây có thể chết vì nấm bệnh hoặc thời tiết khắc nghiệt”, anh Sỹ chia sẻ.
Và giờ đây, giữa không gian linh thiêng của Khu di tích căn cứ cách mạng Tỉnh ủy Kon Tum, một vườn sâm đặc biệt đang ngày ngày được chăm sóc nghiêm ngặt. Trên diện tích gần 3ha rừng tự nhiên, hàng nghìn cây sâm Ngọc Linh xanh mướt dưới tán rừng già. Ở đó, quá khứ và hiện tại như giao hòa, dấu tích cách mạng năm xưa hòa quyện cùng nhịp sống mới của những mầm sâm đang lớn lên từng ngày. Vườn sâm không chỉ là nơi bảo tồn nguồn gen quý hiếm mà còn mở ra hướng đi mới cho Măng Ri, phát triển du lịch sinh thái – lịch sử, để du khách vừa tìm về cội nguồn cách mạng, vừa tận mắt chứng kiến “báu vật đại ngàn” sinh trưởng giữa rừng sâu.
Từ thực tiễn ấy, UBND xã Măng Ri đã mạnh dạn đề xuất thành lập Trung tâm Bảo tồn và Phát triển cây sâm Ngọc Linh. “Sâm Ngọc Linh là báu vật vô giá, cần được bảo vệ và phát triển bền vững. Trung tâm bảo tồn sẽ là nền tảng để vừa giữ rừng, giữ sâm, vừa giúp người dân thoát nghèo, làm giàu chính đáng, đưa Măng Ri trở thành thủ phủ dược liệu của tỉnh. Địa phương mong muốn tỉnh quan tâm thành lập Trung tâm Bảo tồn và phát triển cây sâm Ngọc Linh, từ đó phát triển nguồn giống cây sâm thuần chủng, hỗ trợ cho các hộ nghèo, hộ cận nghèo phát triển cây sâm Ngọc Linh dưới tán rừng...”- Chủ tịch UBND xã Măng Ri - ông Phạm Xuân Quang chia sẻ về mục tiêu của Trung tâm.
Măng Ri đang từng bước hiện thực hóa khát vọng trở thành trung tâm dược liệu trọng điểm, góp phần vào mục tiêu phát triển 10.000ha với 100 triệu cây sâm Ngọc Linh vào năm 2030. Đó không chỉ là con số của quy hoạch, mà là ước mơ về một tương lai nơi rừng được bảo vệ, người dân được sống no ấm nhờ chính tài nguyên bản địa.
Chiều xuống, mây lại ùa về che kín đỉnh Ngọc Linh. Những vườn sâm lặng lẽ nằm dưới tán rừng, âm thầm lớn lên cùng năm tháng. Giữa đại ngàn, sâm Ngọc Linh không chỉ là “vàng xanh” của kinh tế, mà còn là minh chứng cho sự hài hòa giữa con người và thiên nhiên – một báu vật đúng nghĩa trên đỉnh trời Tây Nguyên.
