Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) đang được Quốc hội khóa XVI xem xét tại kỳ họp thứ 2, với một trong những thay đổi đáng chú ý là chuyển mạnh từ tư duy quản lý dựa trên kiểm tra đồng loạt sang đánh giá nguy cơ để lựa chọn biện pháp kiểm soát phù hợp.
Không phải lô hàng nào cũng phải chờ kết quả kiểm nghiệm
Theo dự thảo, phân tích nguy cơ được xây dựng thành một nội dung riêng, dựa trên hướng dẫn của Ủy ban Tiêu chuẩn thực phẩm quốc tế (Codex). Đây là quá trình gồm ba hoạt động: đánh giá nguy cơ, quản lý nguy cơ và truyền thông nguy cơ.
Kết quả phân tích sẽ là căn cứ để cơ quan quản lý xây dựng quy chuẩn kỹ thuật, quyết định phương thức kiểm tra thực phẩm nhập khẩu, thực hiện hậu kiểm và truy xuất nguồn gốc.
Thay vì áp dụng một cách kiểm soát giống nhau đối với mọi mặt hàng, cơ quan chức năng sẽ căn cứ mức độ rủi ro để lựa chọn biện pháp phù hợp. Dự thảo tiếp tục duy trì ba phương thức kiểm tra nhà nước đối với thực phẩm nhập khẩu gồm kiểm tra chặt, kiểm tra thông thường và kiểm tra giảm.
Điểm đáng chú ý nằm ở cơ chế kiểm tra thông thường. Theo dự thảo, cơ quan chức năng chỉ lấy mẫu ngẫu nhiên theo tỷ lệ nhất định, trong khi lô hàng vẫn được thông quan mà không phải chờ kết quả thử nghiệm.
Trường hợp kết quả kiểm nghiệm sau đó phát hiện chỉ tiêu không đáp ứng yêu cầu an toàn, cơ quan chức năng sẽ tiến hành truy xuất nguồn gốc, thu hồi và xử lý theo quy định.
Cách làm này giúp giảm thời gian hàng hóa phải lưu tại cửa khẩu, hạn chế chi phí lưu kho, bảo quản, đồng thời vẫn duy trì công cụ kiểm soát và xử lý khi phát hiện vi phạm.
Với phương thức kiểm tra giảm, dự thảo Nghị định hướng dẫn thi hành Luật cũng đưa ra một số điều kiện thông thoáng hơn so với Nghị định 15/2018/NĐ-CP.
Cụ thể, bên cạnh ba trường hợp được kế thừa từ quy định hiện hành, dự thảo bổ sung hai trường hợp được áp dụng kiểm tra giảm. Đó là sản phẩm nông sản có nguồn gốc thực vật được sản xuất tại cơ sở áp dụng các tiêu chuẩn thực hành nông nghiệp tốt như GlobalGAP, ASEAN GAP, hữu cơ, RA hoặc tương đương; và lô hàng có kết quả thử nghiệm do tổ chức đạt chuẩn ISO 17025 cấp, được Việt Nam công nhận hoặc thừa nhận tại nước xuất khẩu.
Khi kết quả phân tích nguy cơ được áp dụng, các sản phẩm thuộc danh mục nguy cơ thấp sẽ được kiểm tra giảm. Đáng chú ý, hàng hóa thuộc nhóm nguy cơ cao nhưng có lịch sử tuân thủ tốt, liên tiếp đạt yêu cầu qua các lần nhập khẩu cũng có thể được chuyển sang phương thức này.
Ngược lại, kiểm tra chặt sẽ tập trung vào sản phẩm có nguy cơ cao. Tuy nhiên, doanh nghiệp không bị áp dụng phương thức này kéo dài nếu chứng minh được khả năng tuân thủ. Các lô hàng liên tiếp đạt yêu cầu có thể được chuyển sang kiểm tra thông thường hoặc kiểm tra giảm theo nguyên tắc tại dự thảo luật.
Dự thảo cũng kế thừa 9 trường hợp miễn kiểm tra theo Nghị định 15/2018/NĐ-CP và bổ sung thêm ba trường hợp, gồm hàng hóa chuyên dùng phục vụ an ninh, quốc phòng; hàng hóa mua bán, trao đổi của cư dân biên giới trong định mức miễn thuế, trừ trường hợp mua gom; hàng hóa phục vụ tiêu dùng cá nhân gửi qua bưu chính, chuyển phát nhanh thuộc diện miễn thuế, hàng hóa xuất nhập khẩu tại chỗ và hàng hóa mua bán giữa doanh nghiệp nội địa với doanh nghiệp chế xuất, doanh nghiệp trong khu phi thuế quan.
71 tổ chức thử nghiệm tham gia kiểm soát an toàn thực phẩm
Một trong những vấn đề doanh nghiệp quan tâm là năng lực kiểm nghiệm có đáp ứng được yêu cầu kiểm soát thực phẩm nhập khẩu, nhất là khi phương thức quản lý mới đòi hỏi lấy mẫu và hậu kiểm thường xuyên hơn.
Để tiếp tục nâng cao năng lực, Bộ Y tế đã ban hành Quyết định 1658/QĐ-BYT ngày 8/6 về hoàn thiện quy hoạch mạng lưới cơ sở y tế thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050.
Theo định hướng, hai trung tâm thuộc Viện Kiểm nghiệm an toàn vệ sinh thực phẩm quốc gia sẽ được phát triển tại Khánh Hòa và TP HCM. Đồng thời, các trung tâm kiểm nghiệm thuốc, mỹ phẩm tuyến tỉnh đủ năng lực sẽ được huy động tham gia thử nghiệm. Hiện có 4 trung tâm được chỉ định phục vụ quản lý nhà nước và dự kiến tiếp tục mở rộng thêm 30 trung tâm.
Đáng chú ý, dự thảo luật bổ sung quy định tăng cường vai trò của hệ thống thử nghiệm nhà nước trong việc chủ động lấy mẫu thực phẩm đang lưu thông trên thị trường để kiểm tra các chỉ tiêu an toàn.
UBND cấp tỉnh có trách nhiệm bố trí ngân sách địa phương cho hoạt động lấy mẫu hậu kiểm. Cùng với đó, dự thảo mở rộng sự tham gia của các tổ chức thử nghiệm tư nhân, kể cả trong hoạt động phục vụ quản lý nhà nước.
Doanh nghiệp được đánh giá bằng lịch sử tuân thủ
Một thay đổi quan trọng khác là xây dựng hệ thống thông tin và dữ liệu về an toàn thực phẩm, quản lý thông tin xuyên suốt vòng đời sản phẩm, từ sản xuất ban đầu, sơ chế, chế biến đến kinh doanh và lưu thông trên thị trường.
Đặc biệt, dữ liệu sẽ ghi nhận lịch sử tuân thủ của từng doanh nghiệp, tạo căn cứ để cơ quan chức năng lựa chọn phương thức kiểm tra.
Doanh nghiệp có quá trình chấp hành tốt, sản phẩm liên tục đáp ứng yêu cầu an toàn có thể được áp dụng phương thức kiểm tra giảm. Ngược lại, cơ sở có vi phạm sẽ phải chịu mức kiểm soát chặt chẽ hơn.
Dự thảo cũng định hướng thực hiện 100% thủ tục kiểm tra nhà nước về an toàn thực phẩm trên môi trường điện tử. Kết quả kiểm tra được cập nhật vào hệ thống dữ liệu, giúp cơ quan hải quan có thông tin phục vụ quá trình thông quan.
Việc số hóa không chỉ giảm giấy tờ, hạn chế thời gian xử lý thủ tục mà còn tăng khả năng truy xuất, giám sát và phát hiện vi phạm.
