Sự ra mắt liên tiếp của các nền tảng số hóa văn hóa và du lịch trong mùa hè năm 2026 của tỉnh Khánh Hòa đã đánh dấu một bước ngoặt công nghệ quan trọng, minh chứng cho việc quá khứ giờ đây không chỉ được cất giữ trong tủ kính bảo tàng mà đang vận hành thực sự trên môi trường không gian số.
Bước ngoặt đầu tiên và rõ nét nhất diễn ra vào cuối tháng 6/2026, khi Nền tảng số di sản văn hóa Chăm Khánh Hòa chính thức đi vào hoạt động. Để đưa những công trình kiến trúc đồ sộ lên môi trường ảo, các chuyên gia đã phải triển khai hàng loạt chiến dịch thực địa, áp dụng kỹ thuật quét 3D (3D Scanning) và quang trắc học (Photogrammetry).
Hàng triệu điểm dữ liệu đã được máy quét thu thập, xử lý mượt mà và kết xuất thành những mô hình 3D có độ sai số cực thấp. Giờ đây, chỉ với một chiếc điện thoại thông minh kết nối mạng, người dùng có thể quét mã QR để tương tác 360 độ, bóc tách không gian và tham quan trực tuyến các quần thể kiến trúc như Tháp Bà Pô Nagar, Tháp Pô Klong Garai, Tháp Hòa Lai hay Tháp Pô Rômê.
Không chỉ dừng lại ở các khối kiến trúc lớn, công nghệ quét laser vi mô còn được áp dụng cho các bảo vật quốc gia và hiện vật tiêu biểu, giúp số hóa từng vết nứt trên bề mặt gốm hay đường nét chạm trổ trên đá, mang lại trải nghiệm thị giác sắc nét vượt xa góc nhìn thông thường.
Dưới góc độ khoa học, việc lưu trữ đám mây hình ảnh 3D không đơn thuần chỉ để phục vụ sự tò mò của du khách mà cốt lõi là thiết lập các "Bản sao số" (Digital Twin). Dữ liệu 3D thu được ở thời điểm hiện tại đóng vai trò như một bản chụp cắt lớp của lịch sử. Nếu di tích bị bào mòn bởi thời tiết hay chịu tác động của thời gian, kho dữ liệu gốc rập khuôn chính xác đến từng milimet này sẽ là cơ sở khoa học tối quan trọng để các chuyên gia tiến hành phục dựng và trùng tu.
Trực tiếp trải nghiệm và tích hợp nền tảng dữ liệu mới vào các sản phẩm lữ hành, ông Nguyễn Văn Quyết, Giám đốc một công ty du lịch chuyên cung cấp các tour trải nghiệm văn hóa tại Nha Trang, chia sẻ: "Trước đây, để thuyết phục khách hàng, đặc biệt là dòng khách quốc tế cao cấp, chúng tôi chủ yếu dựa vào các video 2D hay hình ảnh tĩnh. Giờ đây, khi Khánh Hòa mở hệ thống dữ liệu không gian số, chúng tôi có thể thiết kế các 'tour diễn tập' (virtual tour) ngay qua kính VR".
Theo ông Quyết, điểm ưu việt của công nghệ GIS và 3D là tính chân thực tuyệt đối. Việc khách hàng có thể tự do 'bay' quanh Tháp Bà Pô Nagar hay thao tác xoay đa chiều để ngắm một bức phù điêu trên không gian mạng hoàn toàn không làm mất đi khao khát đi du lịch thực tế. Ngược lại, những trải nghiệm thị giác sắc nét đó kích thích sự tò mò tối đa. Công nghệ thực sự đã tạo ra một 'không gian sống' trực tuyến, nơi di sản tự kể câu chuyện của mình một cách sống động trước cả khi du khách thực sự đặt chân đến.
Không chỉ tạo đòn bẩy cho doanh nghiệp, "bản sao số" di sản còn trực tiếp tái định hình thói quen tiếp nhận văn hóa của du khách. Chị Lê Thị Trang, một du khách đam mê công nghệ đến từ Hà Nội, chia sẻ sự bất ngờ sau khi sử dụng tiện ích quét mã QR và tương tác không gian 3D tại Tháp Bà Pô Nagar.
"Điều khiến tôi ấn tượng nhất là tốc độ tải dữ liệu và độ sắc nét của các mô hình 3D trên điện thoại. Trải nghiệm văn hóa giờ đây không còn là việc đi xem những khối đá tĩnh lặng và đọc những bảng thông tin khô khan nữa.
Thay vì chỉ đứng nhìn từ xa vì những khu vực rào chắn bảo tồn, tôi có thể phóng to trên màn hình để quan sát từng chi tiết hoa văn trên đỉnh tháp, hay nghe thuyết minh đa phương tiện được tích hợp ngay trên ứng dụng. Việc có một 'hướng dẫn viên ảo' kiêm bản đồ không gian 3D ngay trong túi áo giúp trải nghiệm tự túc của tôi trở nên chủ động, sâu sắc và mang tính tương tác cao hơn rất nhiều", chị Lê Thị Trang nói.
Tham vọng số hóa của Khánh Hòa tiếp tục được mở rộng một cách có hệ thống. Ngay trong tháng 7/2026, một đợt thu thập dữ liệu khổng lồ đã được triển khai bởi hơn 30 kỹ sư và chuyên gia. Đội ngũ này sử dụng thiết bị bay không người lái kết hợp cảm biến không gian để quét khảo sát hơn 20 tọa độ trọng điểm, từ Tháp Trầm Hương, Hòn Chồng, Làng nghề Trường Sơn đến Viện Hải dương học và khu Nha Trang Xưa.
Thành quả của chiến dịch này là Nền tảng du lịch số Khánh Hòa. Về mặt kỹ thuật, nền tảng đã ứng dụng hệ thống thông tin địa lý (GIS) để ghim trực tiếp các mô hình 3D lên tọa độ bản đồ số. Du khách giờ đây được cung cấp một giao diện tương tác tích hợp định vị, cho phép mô phỏng không gian trước chuyến đi và kết nối thẳng vào hệ thống dịch vụ du lịch điện tử.
Không chỉ dừng ở bề nổi không gian, làn sóng chuyển đổi số còn đi sâu vào hệ thống quản trị của các thiết chế văn hóa. Bảo tàng tỉnh Khánh Hòa hiện đã đưa vào vận hành hệ thống phần mềm quản lý cơ sở dữ liệu chuyên dụng, nơi hàng ngàn hiện vật được mã hóa định danh và gắn thẻ QR, giúp tối ưu hóa thuật toán tra cứu học thuật.
Tại Thư viện tỉnh, trí tuệ nhân tạo (AI) đang được tận dụng để tự động hóa việc sản xuất các video giới thiệu sách, biến các kho tư liệu chữ viết thành định dạng nghe – nhìn hấp dẫn. Thậm chí, một di sản phi vật thể đặc thù như nghệ thuật bài chòi cũng được Trung tâm Văn hóa tỉnh mã hóa thành "Cẩm nang học hô hát bài chòi Khánh Hòa". Ứng dụng này vận hành như một nền tảng học trực tuyến, giúp thế hệ trẻ tiếp cận và thực hành di sản thông qua màn hình cảm ứng thay vì chỉ học truyền miệng như trước đây.
Nhìn về tương lai, định hướng kiến trúc công nghệ của ngành văn hóa Khánh Hòa sẽ tiếp tục mở rộng với dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo và đặc biệt là công nghệ thực tế ảo, thực tế tăng cường.
Công nghệ sinh ra không để tiêu diệt hay thay thế những trải nghiệm vật lý trực tiếp, mà đóng vai trò như một bộ khuếch đại. Bằng cách biến những khối gạch nung ngàn tuổi, những nhịp phách bài chòi hay cổ vật thành những chuỗi mã nhị phân, khoa học đang thực sự kiến tạo một "không gian sống" vô tận cho di sản Khánh Hòa. Nơi đó, những giá trị lịch sử trở nên miễn nhiễm với sự tàn phá của thời gian, vượt qua mọi giới hạn địa lý để kiêu hãnh hiện diện và kết nối với các thế hệ công dân số trên toàn cầu.
