Văn hóa đọc trong thời đại số: Khi sách cần được kể bằng một ngôn ngữ mới

Trẻ em không ngừng khám phá, chỉ thay đổi cách khám phá

Nhiều người lớn nhìn thấy những đứa trẻ chăm chú vào màn hình và lo ngại rằng sách đang dần mất vị trí trong đời sống của thế hệ mới. Thế nhưng, theo đạo diễn Trần Lê Minh - đạo diễn chương trình "Mùa hè lấp lánh 2026", đây có thể là cách nhìn chưa đầy đủ về vấn đề.

Trao đổi với phóng viên, anh cho rằng điều đang diễn ra không phải là cuộc chiến giữa sách và màn hình. Thách thức lớn hơn nằm ở việc làm thế nào để văn hóa đọc tìm được cách hiện diện trong một thế giới đã thay đổi rất nhiều so với trước đây.

Không khó để bắt gặp hình ảnh những đứa trẻ dành hàng giờ theo dõi các video kể chuyện, xem hoạt hình, tham gia những trò chơi nhập vai hay tương tác với các nền tảng số. Điều đó khiến không ít người cho rằng thế hệ hôm nay đang ngày càng xa rời sách.

Đạo diễn Trần Lê Minh nhìn nhận, nếu quan sát kỹ hơn sẽ thấy nhu cầu khám phá của trẻ em chưa bao giờ giảm đi.

"Trẻ em hôm nay đang sống trong một thế giới mà các nền tảng số xuất hiện ở mọi nơi - từ điện thoại, mạng xã hội, video ngắn cho đến game và AI tương tác. Nếu chỉ đặt sách ở vị trí một công cụ học tập truyền thống thì chắc chắn rất khó cạnh tranh với sự hấp dẫn mạnh mẽ đó", anh chia sẻ.

Việc trẻ em dành thời gian cho các nền tảng số không đồng nghĩa với việc các em không còn hứng thú với những câu chuyện hay những thế giới tưởng tượng.

"Một đứa trẻ hoàn toàn có thể dành hàng giờ để xem một video kể chuyện, theo dõi một nhân vật hoạt hình hay khám phá một thế giới giả tưởng trong game. Điều đó chứng minh rằng trí tưởng tượng và nhu cầu khám phá của các em vẫn rất lớn".

Từ góc nhìn đó, đạo diễn Trần Lê Minh cho rằng điều cần được nhìn nhận lại không phải là trẻ em có còn thích đọc hay không, mà là cách người lớn đang tiếp cận việc đọc. "Theo tôi, vấn đề không nằm ở việc trẻ em ngày nay không thích đọc, mà là cách chúng ta đang kể câu chuyện về sách chưa đủ hấp dẫn với các em".

Đừng chỉ yêu cầu trẻ đọc sách nhiều hơn

Một thực tế dễ nhận thấy là trong nhiều gia đình và nhà trường, sách vẫn thường được gắn với việc học tập nhiều hơn là trải nghiệm. Trẻ em được khuyến khích đọc để mở rộng kiến thức, nâng cao kết quả học tập hoặc chuẩn bị cho tương lai. Những mục tiêu đó hoàn toàn đúng, nhưng đôi khi lại khiến việc đọc trở thành một nhiệm vụ cần hoàn thành thay vì một niềm vui cần được khám phá.

Trong khi đó, các nền tảng số lại rất giỏi trong việc tạo ra cảm xúc. Chỉ trong vài giây, một video có thể khiến người xem bật cười, xúc động hoặc tò mò. Một trò chơi có thể đem lại cảm giác chinh phục. Một nền tảng trực tuyến có thể khiến người dùng cảm thấy mình đang thực sự tham gia vào câu chuyện.

Theo đạo diễn Trần Lê Minh, chính sự thay đổi trong cách tiếp nhận thông tin của thế hệ trẻ đang đặt ra yêu cầu phải làm mới phương thức phát triển văn hóa đọc.

"Ngày nay, các nền tảng số thắng thế vì chúng tạo được cảm xúc nhanh, tính tương tác, cảm giác được tham gia vào câu chuyện và khả năng cá nhân hóa trải nghiệm. Vậy thì sách và văn hóa đọc cũng cần học cách chuyển mình theo tinh thần đó".

Điều đó không có nghĩa là sách phải trở thành một sản phẩm giải trí giống mạng xã hội hay trò chơi điện tử. Nhưng việc đọc cần được đặt trong những trải nghiệm gần gũi hơn với đời sống của trẻ em hôm nay.

Điều đó không có nghĩa sách phải thay đổi bản chất hay chạy theo công nghệ. Giá trị cốt lõi của việc đọc vẫn là khả năng nuôi dưỡng tư duy, trí tưởng tượng và đời sống tinh thần. Tuy nhiên, cách đưa sách đến với trẻ em cần phù hợp hơn với bối cảnh mới. Trong thời đại số, văn hóa đọc sẽ khó phát triển nếu đứng ngoài những thay đổi của đời sống. Ngược lại, khi biết kết hợp giữa giá trị truyền thống của sách với những hình thức tiếp cận hiện đại, việc đọc hoàn toàn có thể trở thành một phần hấp dẫn trong thế giới của trẻ em hôm nay.

Trong nhiều năm qua, các chiến dịch được triển khai rộng khắp với mong muốn xây dựng thói quen đọc cho thế hệ trẻ. Đạo diễn Trần Lê Minh, việc phát triển văn hóa đọc sẽ khó đạt hiệu quả nếu chỉ dừng ở những lời kêu gọi.

"Tôi nghĩ văn hóa đọc sẽ không thể phát triển nếu chỉ kêu gọi trẻ em 'hãy đọc sách nhiều hơn'. Điều quan trọng hơn là tạo ra môi trường khiến các em muốn đọc".

Trẻ em thường đến với việc đọc bằng cảm xúc. Một cuốn sách hấp dẫn, một người kể chuyện truyền cảm hứng hay một hoạt động trải nghiệm thú vị đôi khi có sức tác động mạnh hơn rất nhiều so với những lời nhắc nhở.

Bởi vậy, thay vì tập trung vào việc trẻ đã đọc được bao nhiêu cuốn sách, điều quan trọng hơn là giúp các em cảm thấy đọc sách là một trải nghiệm đáng mong đợi. Khi niềm vui xuất hiện, thói quen sẽ dần hình thành. Và khi việc đọc trở thành một phần tự nhiên của cuộc sống, văn hóa đọc mới thực sự có cơ hội phát triển bền vững.

Để sách bước ra khỏi giá sách

Từ suy nghĩ đó, dự án "Thư viện trên mây Mặt trời nhỏ" trong khuôn khổ chương trình "Mùa hè lấp lánh 2026" được xây dựng với mong muốn tạo ra một cách tiếp cận mới đối với văn hóa đọc.

"Chúng tôi không đặt mục tiêu bắt trẻ em phải quay lại với sách theo cách cũ, mà muốn biến việc đọc thành một trải nghiệm cảm xúc, khám phá và tương tác - giống như cách các nền tảng số đang làm rất tốt", đạo diễn Trần Lê Minh cho biết.

Theo anh, thư viện của thời đại số không nhất thiết chỉ là một căn phòng với những giá sách. "Đó là lý do 'Thư viện trên mây Mặt trời nhỏ' được xây dựng như một không gian mở - nơi sách không chỉ nằm trên giá, mà trở thành một phần của trải nghiệm mùa hè".

Ở đó, việc đọc có thể kết nối với trò chơi, âm nhạc, hội họa, kể chuyện hay các hoạt động sáng tạo khác. "Chúng tôi muốn trẻ em cảm thấy việc đọc có thể gắn với trò chơi, âm nhạc và sáng tạo". Cách tiếp cận này phản ánh một xu hướng đang được nhiều quốc gia áp dụng: đưa sách ra khỏi khuôn khổ truyền thống để trở thành một phần trong hành trình trải nghiệm của trẻ em.

Trong cuộc tranh luận về văn hóa đọc hiện nay, nhiều người thường đặt sách và công nghệ ở hai phía đối lập. Tuy nhiên, thực tế cho thấy trẻ em của thời đại số sẽ không thể tách rời khỏi công nghệ.

Vấn đề không nằm ở việc buộc các em từ bỏ màn hình để quay lại với sách. Điều quan trọng hơn là giúp các em biết sử dụng công nghệ một cách cân bằng, đồng thời giữ được thói quen tiếp nhận tri thức và nuôi dưỡng đời sống tinh thần thông qua việc đọc.

Suy cho cùng, sách và công nghệ không nhất thiết phải cạnh tranh với nhau. Một cuốn sách có thể được giới thiệu trên nền tảng số. Một câu chuyện có thể bắt đầu từ màn hình nhưng dẫn trẻ em đến với những trang sách. Công nghệ cũng có thể trở thành công cụ giúp việc đọc trở nên thuận tiện và hấp dẫn hơn.

Bởi vậy, tương lai của văn hóa đọc không nằm ở việc giành lại thời gian từ màn hình, mà ở khả năng tìm ra những cách thức mới để sách hiện diện trong đời sống của thế hệ trẻ.

"Đó cũng là điều mà 'Mùa hè lấp lánh 2026' muốn gieo vào hành trình của mỗi 'Mặt trời nhỏ' - không chỉ niềm vui trong một ngày hội, mà còn là thói quen khám phá tri thức và nuôi dưỡng tâm hồn lâu dài", đạo diễn Trần Lê Minh chia sẻ.

Trong một thế giới ngày càng số hóa, những trang sách có thể không còn là cánh cửa duy nhất dẫn trẻ em đến với tri thức. Nhưng nếu được trao cơ hội bằng những cách tiếp cận phù hợp hơn, sách vẫn sẽ là người bạn đồng hành quan trọng trên hành trình trưởng thành của mỗi đứa trẻ.