Đáng chú ý, VCCI bày tỏ lo ngại cơ chế chỉ định thương nhân đầu mối giao dịch và đầu mối luân phiên đối với hợp đồng xuất khẩu gạo tập trung có thể tạo ra "vòng tròn khép kín", hạn chế cơ hội tham gia của doanh nghiệp mới và doanh nghiệp nhỏ, vừa.
Lo doanh nghiệp mới khó có cơ hội tham gia
Theo VCCI, dự thảo Nghị định và dự thảo Thông tư quy định Bộ Công Thương sẽ chỉ định thương nhân đầu mối giao dịch hợp đồng xuất khẩu gạo tập trung. Trường hợp có từ hai thương nhân trở lên được chỉ định tại cùng một thị trường sẽ áp dụng cơ chế đầu mối luân phiên.
Tuy nhiên, các tiêu chí lựa chọn thương nhân đầu mối chủ yếu dựa trên thành tích xuất khẩu trong hai năm gần nhất và mức độ tín nhiệm. Trong khi đó, mức độ tín nhiệm cũng được đánh giá từ kết quả hoạt động xuất khẩu gạo của doanh nghiệp.
Theo VCCI, cách thiết kế này có thể tạo ra một "vòng tròn khép kín". Muốn được lựa chọn làm thương nhân đầu mối, doanh nghiệp phải có thành tích xuất khẩu. Nhưng để có thành tích xuất khẩu tại các thị trường có hợp đồng tập trung, doanh nghiệp lại phải được chỉ định làm đầu mối hoặc đầu mối luân phiên ngay từ đầu.
Điều này khiến các doanh nghiệp mới gia nhập thị trường hoặc doanh nghiệp nhỏ và vừa, dù đáp ứng đầy đủ điều kiện kinh doanh xuất khẩu gạo và có liên kết sản xuất bền vững, vẫn rất khó tiếp cận các hợp đồng tập trung do không có "lịch sử" xuất khẩu.
Theo VCCI, nếu không điều chỉnh, quyền thực hiện các hợp đồng xuất khẩu gạo theo bản ghi nhớ hoặc thỏa thuận giữa các Chính phủ sẽ tiếp tục tập trung vào một số ít doanh nghiệp đã có thị phần từ trước.
Không chỉ khó được chỉ định làm thương nhân đầu mối, VCCI cho rằng doanh nghiệp mới cũng gặp nhiều rào cản khi tham gia với vai trò thương nhân nhận ủy thác xuất khẩu.
Theo dự thảo, việc phân bổ chỉ tiêu thực hiện hợp đồng tập trung để nhận ủy thác vẫn dựa trên các tiêu chí như thành tích xuất khẩu trực tiếp trong 6 tháng trước đó, trách nhiệm thực hiện các hợp đồng đã được giao, thành tích thu mua thóc, gạo theo chỉ đạo của cơ quan có thẩm quyền và mức độ tín nhiệm.
Trong khi đó, việc xếp hạng tín nhiệm cũng tiếp tục căn cứ vào kết quả xuất khẩu, sản lượng và số lượng thị trường đã xuất khẩu. Đây đều là những tiêu chí rất khó đáp ứng đối với doanh nghiệp mới.
VCCI nhận định nếu giữ nguyên quy định này, doanh nghiệp mới gần như không có cơ hội tích lũy thành tích để từng bước tham gia sâu hơn vào thị trường xuất khẩu gạo.
Quy trình chỉ định còn nhiều điểm chưa rõ
Ngoài các tiêu chí lựa chọn, VCCI cũng cho rằng quy trình chỉ định thương nhân đầu mối và đầu mối luân phiên trong dự thảo còn thiếu rõ ràng.
Cụ thể, dự thảo chưa quy định tiêu chí xác định khi nào Bộ Công Thương chỉ định một thương nhân duy nhất làm đầu mối và khi nào chỉ định từ hai thương nhân trở lên để thực hiện cơ chế luân phiên.
Bên cạnh đó, nguyên tắc sắp xếp thứ tự luân phiên cũng chưa được làm rõ. Dự thảo chưa xác định việc sắp xếp sẽ dựa trên điểm tín nhiệm, sản lượng xuất khẩu hay tiêu chí nào khác.
Một nội dung khác cũng được VCCI lưu ý là trường hợp tất cả các thương nhân đầu mối đều từ chối tham gia giao dịch. Dự thảo chỉ quy định Bộ Công Thương sẽ chỉ định một thương nhân khác nhưng không nêu rõ tiêu chí lựa chọn.
Ngoài ra, dự thảo cũng chưa quy định cách phân bổ phần chỉ tiêu còn lại giữa các thương nhân đầu mối không trực tiếp ký hợp đồng. Chưa rõ số lượng này sẽ được chia đều hay phân bổ theo xếp hạng tín nhiệm.
Theo VCCI, việc trao quá nhiều quyền quyết định cho cơ quan quản lý nhưng chưa quy định rõ tiêu chí, quy trình có thể dẫn đến nguy cơ phát sinh cơ chế "xin - cho" và làm giảm tính minh bạch, cạnh tranh trên thị trường.
Để tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng hơn, VCCI đề xuất bổ sung cơ chế hạn ngạch linh hoạt trong dự thảo Thông tư.
Theo đó, nên dành khoảng 10-15% tổng lượng gạo thuộc các hợp đồng tập trung để tổ chức đấu thầu công khai hoặc phân bổ riêng cho doanh nghiệp mới, doanh nghiệp nhỏ và vừa đã xây dựng được chuỗi liên kết sản xuất, bao tiêu sản phẩm. Cách làm này sẽ giúp các doanh nghiệp có cơ hội tích lũy thành tích xuất khẩu ban đầu.
Bên cạnh đó, VCCI cũng kiến nghị quy định rõ các trường hợp chỉ định một thương nhân đầu mối hoặc từ hai thương nhân đầu mối luân phiên trở lên; quy định cụ thể nguyên tắc phân bổ chỉ tiêu giữa các thương nhân không trực tiếp ký hợp đồng; đồng thời bổ sung tiêu chí lựa chọn thương nhân thay thế trong trường hợp toàn bộ thương nhân đầu mối từ chối tham gia.
Theo VCCI, việc hoàn thiện các quy định theo hướng minh bạch, cạnh tranh và tạo cơ hội cho doanh nghiệp mới tham gia sẽ góp phần phát triển thị trường xuất khẩu gạo bền vững, hạn chế tình trạng tập trung thị phần vào một số ít doanh nghiệp và nâng cao hiệu quả thực thi chính sách.
