Vừa qua, ông Jorge Moreira da Silva, Phó Tổng Thư ký Liên hợp quốc, nhấn mạnh Mỹ và Iran cần sớm chấp thuận kế hoạch vận chuyển phân bón qua eo biển Hormuz, đặc biệt khi mùa gieo trồng đang đến gần.
Theo đề xuất, Liên hợp quốc sẽ lập một trung tâm điều phối tại Oman để tiếp nhận thông tin đăng ký tàu, xác minh hàng hóa và theo dõi hành trình, qua đó hỗ trợ các tàu chở phân bón đi qua eo biển Hormuz an toàn.
“Nếu bỏ lỡ mùa vụ gieo trồng này, năng suất nông nghiệp sẽ giảm đáng kể, kéo theo giá cả tăng mạnh”, ông Moreira da Silva nói bên lề các cuộc họp của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và Ngân hàng Thế giới tại Bangkok, Thái Lan.
Nông nghiệp phụ thuộc chặt chẽ vào lịch thời vụ, do đó, ngay cả những chậm trễ nhỏ trong việc cung ứng phân bón cũng có thể ảnh hưởng đáng kể đến sản lượng thu hoạch. Khi cây trồng không được bón phân đúng thời điểm, nông dân khó có thể bù đắp hoàn toàn thiệt hại về năng suất vào giai đoạn sau.
Nguồn cung phân bón qua Hormuz sụt giảm
Hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz bị gián đoạn nghiêm trọng kể từ khi xung đột giữa Iran và liên minh Mỹ - Israel bùng phát. Iran đã nhắm mục tiêu vào các tàu thuyền đi qua khu vực, trong khi lực lượng Mỹ và Iran cũng xảy ra các cuộc đụng độ vũ trang tại eo biển và những vùng biển lân cận.
Tình trạng này gây sức ép lớn lên nguồn cung urê – loại phân đạm được sử dụng phổ biến nhất thế giới – cùng lưu huỳnh vận chuyển bằng đường biển, nguyên liệu thiết yếu trong sản xuất phân bón. Trước khi xung đột nổ ra, khoảng một phần ba lượng urê và gần một nửa lượng lưu huỳnh được vận chuyển bằng đường biển trên toàn cầu đi qua eo biển Hormuz.
Theo Viện Nghiên cứu Chính sách Lương thực Quốc tế (IFPRI) có trụ sở tại Washington, dù một số tàu vẫn đi qua eo biển trong thời gian khủng hoảng, lượng phân bón được vận chuyển qua tuyến đường này vẫn ở mức “rất không đáng kể”.
Ông Moreira da Silva cho biết cơ chế vận chuyển phân bón do Liên hợp quốc đề xuất từ tháng 3 có thể được triển khai trong vòng 7-10 ngày nếu nhận được sự đồng thuận của cả Mỹ và Iran.
Theo kế hoạch, các giám sát viên Liên hợp quốc sẽ phối hợp với chính quyền địa phương tại các cảng vùng Vịnh để xác minh hàng hóa trước khi tàu khởi hành. Hành trình của tàu sẽ được theo dõi xuyên suốt, đồng thời có thể tiến hành kiểm tra bổ sung nếu các quốc gia bày tỏ quan ngại về tàu hoặc hàng hóa trên tàu.
Ông Moreira da Silva không giải thích nguyên nhân Mỹ và Iran chưa đạt được thỏa thuận. Tuy nhiên, ông cho rằng chỉ cần khoảng 5 tàu chở phân bón đi qua eo biển mỗi ngày cũng đủ duy trì nguồn cung cho những quốc gia có nhu cầu cấp thiết.
Liên hợp quốc thúc giục hai bên hành động
Theo ông Moreira da Silva, cơ chế vận chuyển phân bón có thể hoạt động song song với các cuộc đàm phán nhằm đạt được một thỏa thuận toàn diện, khôi phục quyền tự do hàng hải qua eo biển Hormuz.
Kể từ khi thỏa thuận ngừng bắn tạm thời hồi tháng 6 đổ vỡ, Mỹ và Iran đã trao đổi các đề xuất thông qua nhiều bên trung gian. Tuy nhiên, nỗ lực khôi phục hoạt động hàng hải vẫn bế tắc do các điều kiện mà Tehran đưa ra, trong khi Washington kiên quyết yêu cầu giải quyết vấn đề chương trình hạt nhân của Iran ngay từ đầu.
“Thông điệp chúng tôi gửi đến họ là: trong khi các bên tiếp tục đàm phán để đạt được một thỏa thuận toàn diện, hãy để chúng tôi làm việc, hãy để chúng tôi thực hiện nhiệm vụ của mình”, ông Moreira da Silva nói.
Lời kêu gọi được đưa ra trong bối cảnh lo ngại ngày càng gia tăng về nguy cơ thiếu hụt phân bón và những hệ lụy đối với nguồn cung lương thực toàn cầu. Phân bón không chỉ là đầu vào thiết yếu của sản xuất nông nghiệp mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến chi phí canh tác, giá nông sản và khả năng tiếp cận lương thực của người dân.
Hồi tháng 5, Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO) cảnh báo tình trạng khan hiếm phân bón có thể khiến nguồn cung lương thực thắt chặt từ cuối năm 2026 đến năm 2027. Tác động được dự báo nghiêm trọng hơn tại những quốc gia vốn dễ bị tổn thương trước biến đổi khí hậu và các cuộc khủng hoảng khác.
Tại Nam Á, nơi nhiều quốc gia phụ thuộc vào phân bón nhập khẩu, nông dân đang chịu áp lực từ chi phí tăng cao và nguồn cung thiếu hụt. Hôm thứ Tư (14/10), nông dân tại Tây Ban Nha cũng xuống đường biểu tình phản đối chi phí sản xuất leo thang trong bối cảnh giá dầu và phân bón duy trì ở mức cao.
Nếu tình trạng gián đoạn tại Hormuz kéo dài qua các giai đoạn gieo trồng quan trọng, tác động có thể vượt xa thị trường phân bón, lan sang sản lượng nông nghiệp, giá lương thực và an ninh lương thực tại nhiều quốc gia.
