"Cú sốc kép" từ khí hậu và địa chính trị
Theo các chuyên gia, thị trường lương thực toàn cầu đang đồng thời chịu tác động từ hai yếu tố. Một mặt, xung đột Iran khiến chi phí năng lượng, phân bón và vận tải gia tăng, làm gián đoạn chuỗi cung ứng. Mặt khác, El Niño "siêu mạnh" được dự báo sẽ gây ra các hiện tượng thời tiết cực đoan trên diện rộng, ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp.
El Niño hình thành khi sự thay đổi trong mô hình gió khiến vùng nước ấm lan rộng trên khu vực trung tâm và phía đông xích đạo Thái Bình Dương. Các nhà khoa học nhận định chu kỳ 2026-2027 có khả năng phát triển thành một sự kiện "rất mạnh" – thường được gọi là El Niño "siêu mạnh" hay "Godzilla" – với nguy cơ gây nắng nóng, hạn hán, mưa lớn và lũ lụt nghiêm trọng hơn so với các chu kỳ trước.
Cơ quan Khí quyển và Đại dương Quốc gia Mỹ (NOAA) cho biết điều kiện El Niño đã hình thành tại Thái Bình Dương và có 63% khả năng nhiệt độ bề mặt nước biển sẽ vượt 2 độ C so với mức trung bình vào cuối năm nay. Nếu kịch bản này xảy ra, đây sẽ là một trong những sự kiện El Niño mạnh nhất từng được ghi nhận.
Các nhà kinh tế cho rằng hiện tượng này xuất hiện đúng thời điểm nhiều nền kinh tế vẫn đang chật vật với chi phí sinh hoạt cao. Theo UniCredit, El Niño đang đưa "lạm phát do biến đổi khí hậu" trở lại tâm điểm khi thời tiết cực đoan tiếp tục gây áp lực lên giá hàng hóa, đồng thời làm gia tăng khả năng các ngân hàng trung ương phải duy trì lãi suất ở mức cao lâu hơn.
Lịch sử cho thấy El Niño nhiều lần gây thiệt hại nghiêm trọng đối với sản xuất lương thực. Đợt El Niño giai đoạn 1876-1878 đã gây hạn hán diện rộng tại Trung Quốc, miền Nam châu Phi, Brazil, Ai Cập và Ấn Độ, dẫn đến nạn đói khiến hàng triệu người thiệt mạng. Các chu kỳ mạnh vào các năm 1981-1982, 1996-1997, 2015-2016 và 2023-2024 cũng để lại những biến động lớn đối với sản lượng nông nghiệp và giá lương thực toàn cầu.
Áp lực giá lương thực có thể kéo dài đến năm 2028
Goldman Sachs dự báo cường độ của El Niño lần này có thể khiến giá hàng hóa lương thực toàn cầu tăng khoảng 15,8%. Riêng tại khu vực đồng euro, giá thực phẩm có thể tăng thêm khoảng 1,3% khi chi phí nguyên liệu dần được chuyển sang người tiêu dùng.
Tuy nhiên, tác động sẽ không xảy ra ngay lập tức. Goldman Sachs cho rằng phải đến nửa cuối năm 2028, ảnh hưởng của El Niño mới được phản ánh đầy đủ lên giá lương thực toàn cầu.
Nguyên nhân là chu kỳ gieo trồng, sinh trưởng và thu hoạch của mỗi loại cây trồng khác nhau, khiến thiệt hại về sản lượng xuất hiện theo từng giai đoạn. Bên cạnh đó, thời tiết cực đoan còn có thể làm gián đoạn hoạt động logistics khi mực nước trên các tuyến sông và kênh đào phục vụ vận tải suy giảm, đẩy chi phí vận chuyển tăng cao.
Theo UBS, El Niño không tác động đồng đều đến mọi khu vực mà làm thay đổi mô hình nhiệt độ và lượng mưa trên toàn cầu, tạo ra cả những khu vực hưởng lợi lẫn chịu thiệt hại. Thông thường, hiện tượng này làm gia tăng nguy cơ hạn hán tại miền Nam châu Phi và khu vực phía bắc Nam Mỹ, trong khi miền Nam Brazil, Argentina, Paraguay và Uruguay thường phải đối mặt với lượng mưa lớn hơn.
UBS cũng nhận định El Niño sẽ khuếch đại những tác động mà xung đột Iran đã gây ra đối với thị trường lương thực. Trong bối cảnh nguồn cung năng lượng, phân bón và vận tải vốn đã căng thẳng, chỉ một gián đoạn nhỏ về nguồn cung cũng có thể khiến giá nông sản biến động mạnh hơn nhiều so với các mô hình lịch sử.
Những tác động ban đầu đã xuất hiện tại Ấn Độ khi mùa mưa yếu hơn bình thường. Theo Goldman Sachs, một số khu vực chỉ ghi nhận khoảng 25% lượng mưa trung bình, trong khi nhiều vùng ở miền trung nước này chỉ đạt khoảng một nửa mức thông thường, làm gia tăng nguy cơ sụt giảm sản lượng lúa mì, gạo và mía đường.
Các chuyên gia cho rằng những nền kinh tế thu nhập thấp sẽ chịu ảnh hưởng nặng nề nhất khi đồng thời phải đối mặt với giá lương thực nhập khẩu tăng, điều kiện thời tiết bất lợi và những gián đoạn kéo dài trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
