Đừng để AI biến di sản nghề truyền thống thành dữ liệu thương mại

Trong định hướng xây dựng Hà Nội trở thành “Kinh đô trăm nghề”, AI đang mở ra nhiều cơ hội để bảo tồn tri thức nghề, phục hồi những giá trị có nguy cơ mai một và hỗ trợ sáng tạo sản phẩm mới. Tuy nhiên, theo GS.TS Từ Thị Loan - Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hóa Thăng Long, Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, điều quan trọng là phải bảo đảm trí tuệ nhân tạo phục vụ nghề truyền thống, thay vì thay thế nghệ nhân hay biến di sản thành nguồn dữ liệu thương mại đơn thuần.

AI không thể thay thế 'bàn tay người thợ'

Theo GS.TS Từ Thị Loan, AI cần được nhìn nhận không chỉ là công cụ quảng bá, bán hàng mà còn là công nghệ hỗ trợ bảo tồn di sản và đổi mới sáng tạo trên nền tảng truyền thống.

Một trong những giá trị quan trọng nhất mà AI có thể hỗ trợ lưu giữ là “bộ nhớ nghề”. Nhiều bí quyết về lựa chọn nguyên liệu, kỹ thuật chế tác, hoa văn, kiểu dáng vẫn được truyền chủ yếu bằng hình thức truyền nghề trực tiếp. Khi nghệ nhân cao tuổi qua đời, không ít tri thức đứng trước nguy cơ thất truyền.

Việc kết hợp AI với dữ liệu hình ảnh, video, quét 3D có thể giúp nhận diện, phân loại, hệ thống hóa và tái hiện quy trình, kỹ thuật, mẫu hoa văn truyền thống, qua đó hình thành những “ngân hàng tri thức số” cho từng làng nghề.

AI cũng có thể hỗ trợ phục dựng những mẫu sản phẩm, họa tiết hoặc kỹ thuật đã thất truyền trên cơ sở dữ liệu từ hiện vật bảo tàng, tư liệu lưu trữ, ảnh cổ và ký ức của nghệ nhân. Đây là hướng đi đặc biệt có ý nghĩa đối với những nghề truyền thống đang bị đứt gãy quá trình truyền nghề.

Không dừng ở bảo tồn, AI còn có thể trở thành công cụ hỗ trợ nghệ nhân sáng tạo sản phẩm mới, từ thử nghiệm mẫu mã, phối màu, kết hợp chất liệu đến dự báo xu hướng tiêu dùng. Tuy nhiên, quyền quyết định cuối cùng vẫn phải thuộc về nghệ nhân.

Theo bà Loan, ranh giới quan trọng nhất là giữa “AI hỗ trợ sáng tạo” và “AI thay thế chủ thể sáng tạo”. Giá trị của sản phẩm thủ công không chỉ nằm ở hình thức hay công năng mà còn ở dấu ấn bàn tay, kinh nghiệm nghề nghiệp, cảm xúc thẩm mỹ và tri thức bản địa được tích lũy qua nhiều thế hệ. Đó chính là phần “hồn” khiến sản phẩm thủ công khác biệt với sản phẩm sản xuất hàng loạt hoặc sản phẩm được tạo ra hoàn toàn bằng thuật toán.

AI có thể giúp nghệ nhân tìm kiếm tư liệu, mô phỏng mẫu mã, thử nghiệm phương án thiết kế, tiết kiệm nguyên liệu hay số hóa kỹ thuật nghề. Nhưng một họa tiết trên gốm, đường chạm trên gỗ hay hoa văn trên sản phẩm dệt không đơn thuần là hình ảnh trang trí. Phía sau đó còn là ký ức cộng đồng, biểu tượng văn hóa, quan niệm thẩm mỹ và những quy tắc nghề nghiệp.

Vì vậy, nguyên tắc cần được xác lập là: công nghệ đi cùng nghề truyền thống nhưng không làm mất tính thủ công; AI mở rộng năng lực sáng tạo nhưng không thay thế nghệ nhân; đổi mới sản phẩm nhưng không đánh đổi bản sắc. Thậm chí, trong một thế giới mà sản phẩm do AI hỗ trợ ngày càng phổ biến, chính tính độc bản, dấu ấn thủ công và câu chuyện của nghệ nhân có thể trở thành những giá trị ngày càng quý giá.

Di sản không phải 'nguồn nguyên liệu miễn phí'

Một vấn đề khác được đặt ra là nguy cơ AI sử dụng các hoa văn, họa tiết, kỹ thuật truyền thống để tạo ra sản phẩm mới mà không ghi nhận nguồn gốc hoặc quyền lợi của cộng đồng sở hữu di sản.

Theo chuyên gia, ranh giới giữa sáng tạo trên nền tảng di sản và sao chép, khai thác thiếu trách nhiệm nằm trước hết ở cách ứng xử với nguồn gốc và chủ thể văn hóa.

Không phải mọi dữ liệu văn hóa đều có thể mặc nhiên coi là “tài nguyên mở”. Với những hoa văn gắn với tín ngưỡng, nghi lễ, biểu tượng thiêng hoặc bản sắc riêng của cộng đồng, việc tách chúng khỏi bối cảnh để thương mại hóa có thể dẫn tới xuyên tạc, tầm thường hóa hoặc chiếm dụng văn hóa.

Do đó, cần đặc biệt chú trọng 3 nguyên tắc: minh bạch nguồn dữ liệu, tôn trọng quyền của chủ thể văn hóa và chia sẻ lợi ích hợp lý.

Nếu doanh nghiệp sử dụng kho tri thức, mẫu hoa văn hay kỹ thuật truyền thống của một làng nghề để phát triển công nghệ hoặc tạo ra giá trị kinh tế, cộng đồng và nghệ nhân cần được ghi nhận và hưởng lợi tương xứng.

Về lâu dài, cần xây dựng cơ chế bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và quyền văn hóa đối với tri thức truyền thống trong môi trường AI. Số hóa không đồng nghĩa với việc biến mọi tri thức thành dữ liệu mở để bất kỳ cá nhân, doanh nghiệp nào cũng có thể khai thác thương mại.

Để tránh biến giá trị văn hóa sống thành những dữ liệu khô cứng, quá trình số hóa phải được thực hiện cùng nghệ nhân và cộng đồng, chứ không phải số hóa thay họ. Tri thức nghề không chỉ bao gồm những thao tác kỹ thuật có thể quay phim, chụp ảnh hay quét 3D. Đó còn là kinh nghiệm, ký ức, ngôn ngữ nghề, tập quán, quan niệm thẩm mỹ và môi trường văn hóa đã sản sinh ra nghề.

Vì vậy, nghệ nhân và cộng đồng cần được đặt ở vị trí đồng kiến tạo, đồng quản lý và đồng hưởng lợi. Họ phải được tham gia quyết định tri thức nào được số hóa, mức độ công khai đến đâu, nội dung nào phục vụ truyền dạy và nội dung nào cần được bảo vệ.

Cùng với đó là cơ chế phân quyền truy cập, truy xuất nguồn gốc dữ liệu và quản lý việc sử dụng dữ liệu để huấn luyện AI. Lợi ích tạo ra từ dữ liệu cũng cần quay trở lại cộng đồng thông qua thù lao, chia sẻ doanh thu, đào tạo thế hệ trẻ hoặc đầu tư cho bảo tồn nghề. Mục tiêu cuối cùng không phải tạo ra một “kho dữ liệu về nghệ nhân”, mà là xây dựng một hệ sinh thái tri thức sống, trong đó công nghệ giúp nghệ nhân truyền nghề, sáng tạo và tiếp tục làm chủ di sản.

Đưa người trẻ trở về với nghề

GS.TS Từ Thị Loan cho rằng, muốn “Kinh đô trăm nghề” trở thành một hệ sinh thái công nghiệp văn hóa có sức cạnh tranh, Hà Nội không nên bắt đầu từ câu hỏi “ứng dụng AI như thế nào”, mà cần trả lời câu hỏi làm thế nào để người trẻ tiếp nối nghề, sáng tạo với nghề và sống được bằng nghề.

Theo đó, cần hình thành hệ sinh thái kết nối nghệ nhân - người trẻ - nhà thiết kế - chuyên gia công nghệ - doanh nghiệp - thị trường. Nghệ nhân trao truyền tri thức và chuẩn mực văn hóa; người trẻ mang đến tư duy thiết kế mới; AI hỗ trợ nghiên cứu, phát triển sản phẩm, quản trị sản xuất và tiếp cận thị trường.

Hà Nội có thể nghiên cứu xây dựng các trung tâm sáng tạo nghề thủ công, phòng thí nghiệm thiết kế và không gian trải nghiệm tại các cụm làng nghề; đồng thời hỗ trợ người trẻ tiếp cận công nghệ, vốn, bản quyền, thương mại điện tử và khởi nghiệp.

Quan trọng hơn, cần tạo thị trường cho các sản phẩm sáng tạo từ di sản thông qua du lịch, quà tặng, thời trang, thiết kế nội thất và các ngành công nghiệp sáng tạo khác.

“Thước đo thành công không phải là có bao nhiêu sản phẩm đẹp, ‘viral’ trên mạng, mà là có bao nhiêu người trẻ trở về với nghề, tạo được thương hiệu, có thu nhập bền vững và làm cho di sản tiếp tục sinh thành những giá trị mới”, chuyên gia nhấn mạnh.

Và đó cũng là cách để AI không chỉ giúp Hà Nội kể câu chuyện về “Kinh đô trăm nghề”, mà góp phần đưa những nghề truyền thống thực sự bước vào đời sống kinh tế, văn hóa đương đại.