Ngành thép hiện chiếm khoảng 8% lượng phát thải khí nhà kính toàn cầu, khiến đây trở thành một trong những lĩnh vực khó khử carbon nhất.
Trong nhiều năm qua, các nhà sản xuất thép đã thử nghiệm nhiều công nghệ mới nhằm giảm phát thải. Tuy nhiên, tốc độ triển khai vẫn khá chậm do chi phí đầu tư lớn và nhu cầu thị trường còn hạn chế.
Theo Hiệp hội Thép Thế giới, khoảng một nửa số dự án thép xanh trên toàn cầu đang bị trì hoãn hoặc đang được xem xét lại.
Nguyên nhân chính là sản phẩm thép xanh hiện vẫn có chi phí cao hơn thép truyền thống, trong khi số lượng khách hàng sẵn sàng trả thêm tiền cho sản phẩm ít phát thải còn tương đối hạn chế.
Khi bất ổn địa chính trị làm thay đổi bài toán năng lượng
Mỗi cuộc khủng hoảng tại Trung Đông đều nhắc nhở thế giới về mức độ phụ thuộc của nền kinh tế toàn cầu vào nhiên liệu hóa thạch. Những lo ngại về gián đoạn nguồn cung dầu khí thường kéo theo giá năng lượng tăng mạnh, gây áp lực lên các ngành công nghiệp tiêu thụ nhiều năng lượng như thép, xi măng hay hóa chất.
Theo ông Gustavo Pimenta, Giám đốc điều hành tập đoàn khai khoáng Vale của Brazil, những biến động hiện nay có thể khiến các doanh nghiệp và chính phủ đẩy nhanh các kế hoạch đầu tư vào năng lượng tái tạo và các mô hình sản xuất công nghiệp phát thải thấp.
Lập luận này dựa trên thực tế rằng năng lượng tái tạo không chỉ giúp giảm phát thải carbon mà còn góp phần giảm phụ thuộc vào các khu vực địa chính trị có nhiều rủi ro. Khi giá dầu và khí đốt biến động mạnh, khả năng tự chủ năng lượng trở thành một lợi thế cạnh tranh ngày càng quan trọng.
Brazil nổi lên như một ứng viên hưởng lợi
Trong cuộc đua thép xanh, Brazil đang được đánh giá là một trong những quốc gia có vị thế thuận lợi nhất.
Khoảng 90% sản lượng điện của nước này đến từ các nguồn năng lượng tái tạo như thủy điện, điện gió và điện mặt trời. Sự phát triển nhanh của các dự án năng lượng sạch trong những năm gần đây thậm chí đã tạo ra tình trạng dư thừa công suất tại một số khu vực.
Bên cạnh nguồn điện xanh giá rẻ, Brazil còn sở hữu lợi thế về cơ sở hạ tầng cảng biển, đường sắt và đặc biệt là trữ lượng quặng sắt chất lượng cao – nguyên liệu quan trọng trong sản xuất thép phát thải thấp.
Vale hiện đang thúc đẩy các dự án sản xuất sắt khử trực tiếp (DRI) sử dụng hydro xanh tại vùng Đông Bắc Brazil. Hydro xanh được sản xuất bằng điện tái tạo và gần như không tạo ra khí thải carbon trong quá trình vận hành.
Mô hình này cho phép thay thế dần lò cao truyền thống – công nghệ hiện vẫn phụ thuộc vào than cốc và là một trong những nguồn phát thải CO₂ lớn nhất thế giới.
Thuế carbon của EU đang thay đổi cuộc chơi
Một yếu tố có thể tạo bước ngoặt cho ngành thép xanh là cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của Liên minh châu Âu.
Theo cơ chế này, các sản phẩm nhập khẩu như thép, xi măng, nhôm, phân bón và hydro sẽ phải chịu chi phí carbon tương đương với mức phát thải trong quá trình sản xuất.
Điều đó đồng nghĩa với việc các nhà sản xuất có lượng khí thải thấp sẽ có lợi thế cạnh tranh lớn hơn khi tiếp cận thị trường châu Âu.
Vale cho rằng CBAM đang khiến nhiều khách hàng bắt đầu xem xét lại các kế hoạch đầu tư giảm phát thải đã bị trì hoãn trước đây. Nếu xu hướng này tiếp tục, thép xanh có thể chuyển từ một lựa chọn mang tính môi trường sang một yêu cầu mang tính kinh tế.
Rào cản lớn nhất vẫn là chi phí
Dù triển vọng dài hạn được đánh giá tích cực, quá trình chuyển đổi vẫn đối mặt với nhiều thách thức.
Hydro xanh – mắt xích quan trọng trong sản xuất thép phát thải thấp – hiện vẫn chưa đạt được quy mô thương mại đủ lớn để cạnh tranh với nhiên liệu truyền thống. Nhiều dự án hydro trên thế giới đã bị hủy bỏ hoặc trì hoãn do chi phí cao.
Theo Wood Mackenzie, phần lớn các dự án sắt khử trực tiếp được công bố hiện nay vẫn dự kiến sử dụng khí tự nhiên trong giai đoạn đầu, trước khi từng bước chuyển sang hydro xanh khi công nghệ trở nên khả thi hơn về mặt kinh tế.
Điều này cho thấy quá trình chuyển đổi sang thép xanh sẽ không diễn ra nhanh chóng, mà là một lộ trình kéo dài nhiều năm.
Lịch sử cho thấy nhiều cuộc khủng hoảng năng lượng đã trở thành chất xúc tác cho các thay đổi lớn trong cơ cấu năng lượng toàn cầu. Cuộc chiến tại Trung Đông có thể không trực tiếp tạo ra cuộc cách mạng thép xanh, nhưng nó đang làm nổi bật những rủi ro của việc phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch và củng cố các động lực kinh tế cho quá trình chuyển đổi.
Nếu giá năng lượng tiếp tục duy trì ở mức cao và các chính sách carbon ngày càng nghiêm ngặt hơn, thép xanh có thể dần chuyển từ một thị trường ngách sang một xu hướng chủ đạo trong ngành công nghiệp toàn cầu. Trong bối cảnh đó, những quốc gia sở hữu nguồn năng lượng tái tạo dồi dào và quặng sắt chất lượng cao như Brazil có thể trở thành những bên hưởng lợi lớn nhất.
