Trong đó, việc hoàn thiện quy định về kinh doanh thuốc lá đang đặt ra bài toán tạo ra sự hài hòa giữa bảo vệ sức khỏe cộng đồng, nâng cao hiệu lực quản lý và giảm gánh nặng tuân thủ cho hộ kinh doanh và doanh nghiệp.
Cải cách thủ tục không đồng nghĩa với nới lỏng quản lý
Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đang được Quốc hội xem xét, thảo luận trong bối cảnh Chính phủ đẩy mạnh cải cách thể chế, cắt giảm điều kiện kinh doanh và chuyển đổi phương thức quản lý từ tiền kiểm sang hậu kiểm.
Một trong những vấn đề được quan tâm là làm thế nào duy trì kết quả cải cách thủ tục cấp phép trong lĩnh vực kinh doanh thuốc lá, đồng thời bảo đảm kiểm soát hiệu quả thị trường và thực hiện mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng.
Trước đó, Chính phủ đã ban hành Nghị quyết 19/2026/NQ-CP ngày 29/4/2026 về cắt giảm, phân cấp, đơn giản hóa thủ tục hành chính, điều kiện kinh doanh thuộc phạm vi quản lý của Bộ Công Thương. Ngày 2/5/2026, Bộ Công Thương ban hành Quyết định 1040/QĐ-BCT công bố các thủ tục hành chính được sửa đổi, bổ sung và bãi bỏ.
Tiếp đó, Nghị quyết 66.18/2026/NQ-CP ngày 18/5/2026 tiếp tục đặt ra cơ chế cắt giảm thủ tục, trong đó có việc không thực hiện các quy định về giấy phép mua bán thuốc lá. Nghị quyết có hiệu lực từ ngày 1/7/2026 đến hết ngày 28/2/2027.
Theo bà Phan Minh Thủy, Trưởng phòng Tư vấn chính sách và pháp luật, Ban Pháp chế, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), việc hoàn thiện pháp luật về phòng, chống tác hại của thuốc lá cần giải quyết đồng thời hai yêu cầu: kiểm soát chặt chẽ hoạt động kinh doanh để bảo vệ sức khỏe người dân và tiếp tục đơn giản hóa thủ tục, giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp.
Hai mục tiêu này không nhất thiết đối lập. Vấn đề quan trọng nằm ở việc lựa chọn công cụ quản lý phù hợp, vừa ngăn chặn sản phẩm bất hợp pháp và các hành vi vi phạm, vừa không tạo thêm gánh nặng không cần thiết đối với các cơ sở kinh doanh tuân thủ pháp luật.
Bà Thủy cho rằng việc bãi bỏ giấy phép riêng ở khâu phân phối, bán buôn, bán lẻ không có nghĩa xóa bỏ các điều kiện kinh doanh bắt buộc. Những yêu cầu về nguồn gốc hàng hóa hợp pháp, trách nhiệm của người bán, không bán thuốc lá cho người dưới 18 tuổi và các chế tài đối với hoạt động kinh doanh thuốc lá nhập lậu, hàng giả vẫn phải được thực hiện nghiêm túc.
Trong khi đó, hiệu quả kiểm soát vi phạm không chỉ phụ thuộc vào việc một điểm bán có được cấp giấy phép hay không. Những hành vi như bán thuốc lá cho người chưa đủ tuổi, kinh doanh hàng không rõ nguồn gốc hoặc vi phạm quy định về quảng cáo cần được phát hiện và xử lý thông qua hoạt động giám sát thực tế.
Theo phân tích của chuyên gia VCCI, thời gian triển khai cơ chế mới chưa đủ dài để đánh giá đầy đủ tác động đối với tỷ lệ sử dụng thuốc lá. Tuy nhiên, việc cắt giảm thủ tục đã tạo điều kiện giảm gánh nặng hành chính, đặc biệt đối với các hộ kinh doanh nhỏ lẻ.
Quan trọng hơn, cơ quan quản lý có cơ hội phân bổ lại nguồn lực, giảm thời gian dành cho thẩm định hồ sơ để tập trung vào kiểm tra, giám sát thị trường và xử lý các hành vi vi phạm.
“Đây mới là cơ chế hậu kiểm thực chất giúp bảo vệ sức khỏe nhân dân hiệu quả hơn”, bà Thủy nhấn mạnh.
Từ góc độ này, cải cách thủ tục không làm giảm trách nhiệm của cơ quan quản lý mà đặt ra yêu cầu cao hơn về năng lực giám sát. Hệ thống quản lý phải đủ khả năng nhận diện các điểm bán, theo dõi nguồn gốc hàng hóa, phát hiện vi phạm và áp dụng chế tài phù hợp.
Bà Thủy đề xuất nghiên cứu thay thế thủ tục cấp phép bằng cơ chế thông báo hoặc đăng ký điểm bán trực tuyến, miễn phí, kết nối dữ liệu đăng ký kinh doanh, thuế và hóa đơn điện tử. Thông qua dữ liệu liên thông, cơ quan chức năng có thể phân loại mức độ rủi ro, xác định địa bàn và đối tượng cần ưu tiên kiểm tra thay vì triển khai dàn trải.
Đồng thời, cần tăng cường kiểm soát thuốc lá nhập lậu, hàng giả và hoạt động kinh doanh trái phép trên môi trường mạng. Việc ứng dụng tem điện tử, hóa đơn điện tử và các công cụ truy xuất nguồn gốc sẽ hỗ trợ quản lý chuỗi cung ứng, tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng hơn giữa các chủ thể kinh doanh.
Ổn định chính sách để tạo dư địa cho tăng trưởng hai con số
Bên cạnh hiệu quả quản lý, vấn đề được các chuyên gia đặt ra là tính liên tục của chính sách sau khi cơ chế cắt giảm thủ tục kết thúc.
Nghị quyết 66.18/2026/NQ-CP có thời hạn áp dụng đến hết ngày 28/2/2027. Nếu các quy định pháp luật liên quan không được sửa đổi, bổ sung kịp thời hoặc thiếu cơ chế chuyển tiếp rõ ràng, hoạt động của các doanh nghiệp, hộ kinh doanh có thể gặp khó khăn khi chuyển sang khuôn khổ pháp lý tiếp theo.
Điều này đặt ra yêu cầu không chỉ đánh giá kết quả thí điểm mà còn phải xác định những nội dung cải cách cần được thể chế hóa lâu dài. Một chính sách đã giúp giảm thủ tục và chi phí tuân thủ cần được xem xét kế thừa trên cơ sở đánh giá tác động thực tiễn, thay vì để phát sinh nguy cơ gián đoạn hoặc khôi phục các yêu cầu hành chính chưa chứng minh được sự cần thiết.
Chuyên gia kinh tế Nguyễn Hoàng Dũng, nguyên Giám đốc R&D của Viện Kinh tế và Quản lý TP.HCM, cho rằng tính ổn định và khả năng dự đoán của chính sách là những yếu tố quan trọng đối với hoạt động sản xuất, kinh doanh.
“Nguyên tắc quan trọng nhất là bảo đảm tính thống nhất và ổn định của chính sách, tránh tình trạng vừa cắt giảm thủ tục ở nơi này lại phát sinh thêm yêu cầu ở nơi khác”, ông Dũng nhận định.
Theo chuyên gia này, doanh nghiệp và hộ kinh doanh không chỉ chịu tác động từ một quy định riêng lẻ mà phải đồng thời đáp ứng nhiều yêu cầu liên quan đến thuế, kế toán, hóa đơn điện tử và tổ chức hoạt động kinh doanh.
Khi các thủ tục được đơn giản hóa, cơ sở kinh doanh có thể chủ động sắp xếp nhân sự, điều chỉnh quy trình vận hành và phân bổ nguồn lực. Ngược lại, nếu quy định thay đổi liên tục hoặc thiếu lộ trình chuyển tiếp, những chi phí vừa được tiết giảm có thể phát sinh trở lại.
Sự ổn định của chính sách vì thế không chỉ giúp doanh nghiệp giảm thời gian thực hiện thủ tục mà còn tạo cơ sở để hoạch định kế hoạch kinh doanh trung và dài hạn, từ đầu tư cơ sở vật chất, mở rộng mạng lưới phân phối đến ứng dụng công nghệ và tuyển dụng lao động.
Yêu cầu này càng có ý nghĩa trong bối cảnh Việt Nam đang hướng tới mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số.
Để hiện thực hóa mục tiêu này, bên cạnh thúc đẩy đầu tư, tiêu dùng và phát triển các động lực tăng trưởng mới, việc tiếp tục cải thiện môi trường kinh doanh, giảm chi phí tuân thủ và khơi thông nguồn lực của khu vực kinh tế tư nhân giữ vai trò quan trọng.
Đối với cơ quan quản lý nhà nước, chuyển từ xét duyệt hồ sơ sang quản lý dựa trên dữ liệu và mức độ rủi ro cũng giúp sử dụng hiệu quả hơn nguồn lực công, đồng thời tăng trách nhiệm trong phát hiện, ngăn chặn và xử lý vi phạm.
Nhìn rộng hơn, chất lượng cải cách thể chế không chỉ được đánh giá bằng số lượng giấy phép được bãi bỏ, mà còn thể hiện ở khả năng duy trì kết quả cải cách, hạn chế phát sinh chi phí mới và tạo sự nhất quán giữa các chính sách.
Từ góc nhìn của các chuyên gia, việc hoàn thiện chính sách quản lý kinh doanh thuốc lá vì vậy không đơn thuần là câu chuyện giữ hay bỏ giấy phép. Đây còn là minh chứng cho nỗ lực chuyển đổi phương thức quản lý, duy trì tính nhất quán của pháp luật và cân bằng giữa yêu cầu bảo vệ sức khỏe cộng đồng với cải thiện môi trường kinh doanh.
Duy trì những phương thức cải cách phù hợp, đồng thời tăng cường hậu kiểm và xử lý nghiêm vi phạm, chính là hướng tiếp cận để bảo đảm mục tiêu bảo vệ sức khỏe người dân song hành với yêu cầu nâng cao chất lượng môi trường kinh doanh và phát triển kinh tế bền vững.