Trước khi Quốc hội tiến hành biểu quyết, Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan đã trình bày báo cáo tiếp thu, giải trình, chỉnh lý dự thảo Luật. Chia sẻ về quá trình hoàn thiện chính sách, Bộ trưởng khẳng định Chính phủ luôn lắng nghe, cầu thị trước mọi ý kiến đóng góp từ các đại biểu Quốc hội, các cơ quan, chuyên gia, thầy thuốc và đặc biệt là cử tri, nhân dân.
“Chính phủ trân trọng tất cả những ý kiến đóng góp, vì hiểu rằng phía sau mỗi băn khoăn là tình thương của cha mẹ đối với con cái, là nỗi lo của mỗi gia đình khi người thân đang nguy kịch, và là mong muốn chính đáng rằng không ai bị đối xử bất công vào thời khắc đặc biệt của cuộc đời”, Bộ trưởng Đào Hồng Lan nhấn mạnh.
Theo Bộ trưởng Bộ Y tế, dự thảo Luật đã được rà soát kỹ lưỡng, bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp, thống nhất với hệ thống pháp luật và phù hợp với chủ trương, đường lối của Đảng về chăm sóc, bảo vệ, nâng cao sức khỏe nhân dân.
Với bố cục 7 chương, 39 điều, Luật tăng cường các quy định pháp lý nhằm bảo đảm tính chặt chẽ khi triển khai thực tế. Bên cạnh việc mở rộng quy định về chuyên môn và điều kiện bảo đảm, Luật đặc biệt chú trọng thiết lập các cơ chế kiểm soát, phòng ngừa vi phạm, giữ vững tính tự nguyện, khách quan, công bằng và minh bạch trong toàn bộ quá trình hiến, lấy, ghép.
Không lấy bộ phận cơ thể người dưới 18 tuổi
Bộ trưởng Đào Hồng Lan cho biết đối với việc hiến, lấy, ghép bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi, đây là nội dung nhận được nhiều ý kiến nhất, cả tại nghị trường và trong xã hội.
“Chính phủ trân trọng và thấu hiểu những băn khoăn đó, bởi tất cả đều xuất phát từ tình thương và trách nhiệm đối với trẻ em”, Bộ trưởng nói và cho hay trên cơ sở lắng nghe ý kiến của đại biểu Quốc hội và cử tri, Chính phủ và Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã thống nhất giữ như quy định hiện hành, chưa bổ sung nội dung này trong lần sửa đổi Luật này.
Theo đó, Luật quy định chỉ người từ đủ 18 tuổi trở lên mới có quyền đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể và hiến xác nhằm bảo đảm người đăng ký có đầy đủ năng lực nhận thức. Luật nghiêm cấm hành vi lấy bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi để ghép cho người khác, đồng thời không áp dụng việc hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi chết não, chết tuần hoàn hay hiến xác đối với người dưới 18 tuổi.
Tuy nhiên, Bộ trưởng Đào Hồng Lan cho biết Luật vẫn giữ lại một trường hợp ngoại lệ vì lợi ích sống còn của chính các em: trẻ dưới 18 tuổi được hiến mô tái sinh (như tế bào gốc tạo máu, tủy xương) khi còn sống, và chỉ được hiến cho anh ruột, chị ruột, em ruột của mình khi không có người hiến trưởng thành phù hợp.
“Đối với những em nhỏ mắc bệnh máu ác tính hay bệnh máu bẩm sinh nặng, ghép tế bào gốc có thể là cơ hội chữa khỏi duy nhất, và người hiến phù hợp nhất thường chính là anh, chị, em ruột. Mô tái sinh sẽ được cơ thể tự phục hồi sau một thời gian ngắn. Nếu không giữ quy định này, nhiều em nhỏ sẽ mất đi cơ hội sống”, Bộ trưởng giải thích.
Để bảo vệ tuyệt đối cho trẻ, việc lấy mô tái sinh của người dưới 18 tuổi chỉ được thực hiện khi đáp ứng đồng thời các điều kiện nghiêm ngặt: người hiến tự nguyện đồng ý, có đủ sức khỏe và có văn bản đồng ý của cả cha đẻ và mẹ đẻ (hoặc người còn lại nếu một trong hai người đã chết). Cả trẻ lẫn cha mẹ đều phải được tư vấn độc lập về pháp luật, sức khỏe và đánh giá về tâm lý, xã hội phù hợp với độ tuổi.
Quá trình lấy mô phải có sự đồng ý bằng văn bản của Hội đồng tư vấn lấy, ghép mô — trong đó bắt buộc có đại diện cơ quan quản lý nhà nước về trẻ em hoặc tổ chức bảo vệ quyền trẻ em — cùng văn bản đồng ý của người đứng đầu cơ sở khám bệnh, chữa bệnh. Đặc biệt, Bộ trưởng nhấn mạnh chỉ cần trẻ hoặc cha mẹ có biểu hiện không đồng thuận ở bất kỳ thời điểm nào, việc lấy mô phải dừng lại ngay lập tức.
Nâng tuổi hiến bộ phận cơ thể ngoài gia đình lên đủ 25 tuổi để ngăn chặn nguy cơ mua bán
Một điểm mới đáng chú ý khác được Bộ trưởng Đào Hồng Lan nhấn mạnh là việc tăng độ tuổi được hiến bộ phận cơ thể khi còn sống cho người không phải là thành viên gia đình từ đủ 18 tuổi lên từ đủ 25 tuổi trở lên. Theo Bộ trưởng, quy định này nhằm bảo đảm người hiến đã trưởng thành về nhận thức, độc lập hơn trong quyết định và ít bị chi phối bởi áp lực kinh tế, gia đình.
Trong khi đó, người từ đủ 18 tuổi đến dưới 25 tuổi chỉ được hiến bộ phận cơ thể khi còn sống cho thành viên gia đình (gồm vợ, chồng; cha mẹ đẻ; con đẻ; anh, chị, em ruột hoặc cùng cha khác mẹ, cùng mẹ khác cha; ông bà nội, ông bà ngoại).
Cũng theo người đứng đầu ngành y tế, khi hiến cho người ngoài gia đình, người hiến không được nêu đích danh, chỉ định hay lựa chọn người nhận; việc phân bổ sẽ do cơ quan điều phối quốc gia thực hiện thống nhất nhằm ngăn chặn từ gốc nguy cơ mua bán.
Để bảo đảm tính khách quan tuyệt đối, người hiến phải được tư vấn độc lập về pháp luật, sức khỏe và được đánh giá về tâm lý, xã hội. Bác sĩ đánh giá điều kiện hiến không được là người chẩn đoán, chỉ định ghép cho người bệnh và cũng không được là người trực tiếp tư vấn cho người hiến.
Việc lấy bộ phận cơ thể khi còn sống chỉ được thực hiện khi có ý kiến đồng ý bằng văn bản của Hội đồng tư vấn gồm các chuyên gia y tế, pháp luật và tâm lý độc lập với kíp lấy, ghép.
Luật vừa được thông qua lấy ngày 20/5 hằng năm làm Ngày Tri ân người hiến mô, bộ phận cơ thể; đồng thời yêu cầu các đơn vị vận tải hàng không, đường sắt, đường bộ, đường thủy, hàng hải và lực lượng cảnh sát giao thông ưu tiên bố trí đi lại, hỗ trợ dẫn đường trong quá trình vận chuyển mô không tái sinh và bộ phận cơ thể người.
Luật có hiệu lực thi hành từ ngày 1/1/2028 và Cơ sở dữ liệu về quản lý mô, bộ phận cơ thể người phải hoàn thành, vận hành trước ngày 31/12/2028.