Quyết định khác ý kiến đa số phải giải trình rõ lý do
Chiều 20/11, với 467/469 đại biểu có mặt biểu quyết tán thành, Quốc hội thông qua Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở (sửa đổi). Luật gồm 6 chương, 69 điều, quy định về nội dung, cách thức thực hiện dân chủ ở cơ sở; quyền, nghĩa vụ của công dân và trách nhiệm của cơ quan, đơn vị, tổ chức, cá nhân trong việc bảo đảm thực hiện dân chủ ở cơ sở.
Một nội dung đáng chú ý là việc làm rõ trách nhiệm tiếp nhận, xử lý, phản hồi và giải trình đối với ý kiến, kiến nghị của người dân.
Theo nội dung được công bố sau khi Quốc hội thông qua, đối với những vấn đề đưa ra lấy ý kiến nhân dân, cơ quan có thẩm quyền phải tổng hợp, nghiên cứu, tiếp thu, giải trình các ý kiến đóng góp và công khai kết quả theo quy định.
Trường hợp quyết định được ban hành có nội dung khác với ý kiến của đa số nhân dân, cơ quan có thẩm quyền phải giải trình, nêu rõ lý do không tiếp thu và chịu trách nhiệm về quyết định của mình. Nội dung tiếp thu, giải trình được gửi đến UBND cấp xã để công khai cho người dân biết.
Đáng chú ý, việc giải trình không chỉ dừng ở việc thông báo đã tiếp nhận ý kiến mà còn phải làm rõ quá trình xem xét, lý do tiếp thu hoặc không tiếp thu. Những ý kiến thiểu số có căn cứ pháp lý, thực tiễn, đặc biệt là ý kiến liên quan trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, cũng cần được xem xét.
Luật đồng thời gắn trách nhiệm của người đứng đầu với toàn bộ quá trình tiếp nhận, xử lý, phản hồi, giải trình và công khai kết quả giải quyết ý kiến của người dân. Đây là cơ sở để tăng trách nhiệm của cơ quan quản lý, hạn chế tình trạng kiến nghị được tiếp nhận nhưng không có thông tin phản hồi rõ ràng.
Người dân được trình bày ý kiến trước một số quyết định hành chính
Một điểm đáng chú ý khác liên quan trực tiếp đến hoạt động của chính quyền cấp xã là quy định về việc tạo điều kiện để người dân trình bày ý kiến trước một số quyết định hành chính.
Theo Điều 18 được thông tin về nội dung luật sau khi thông qua, trước khi ban hành quyết định hành chính có nội dung xác lập nghĩa vụ hoặc làm chấm dứt, hạn chế quyền, lợi ích của công dân là đối tượng thi hành, UBND cấp xã có trách nhiệm thông tin và tạo điều kiện để người dân được biết, trình bày ý kiến nếu có yêu cầu.
Người dân có thể tự mình hoặc ủy quyền cho người đại diện trình bày ý kiến. Trường hợp quyết định hành chính áp dụng đối với nhiều đối tượng hoặc xét thấy cần thiết, UBND cấp xã có thể tổ chức cuộc họp đối thoại, lấy ý kiến trực tiếp của những công dân thuộc diện chịu tác động trước khi ban hành quyết định.
Quy định này không áp dụng đối với quyết định hành chính có nội dung thuộc bí mật nhà nước và quyết định xử phạt vi phạm hành chính theo quy định pháp luật.
Việc tạo điều kiện để người dân trình bày ý kiến trước những quyết định có thể ảnh hưởng đến quyền, lợi ích của mình góp phần tăng tính công khai, minh bạch trong hoạt động quản lý ở cơ sở. Tuy nhiên, đây không phải là quyền phủ quyết quyết định hành chính của người dân. Cơ quan có thẩm quyền vẫn chịu trách nhiệm xem xét và quyết định theo đúng quy định pháp luật.
Thực hiện dân chủ trên nền tảng số nhưng không bỏ lại người khó tiếp cận công nghệ
Cùng với việc làm rõ trách nhiệm phản hồi, giải trình, Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở (sửa đổi) bổ sung và xác định việc thực hiện dân chủ trên nền tảng số là hình thức mở rộng, bổ trợ.
Người dân có thể tham gia đóng góp ý kiến thông qua cổng thông tin điện tử, nền tảng số và các hình thức phù hợp khác. Việc ứng dụng công nghệ giúp mở rộng khả năng tiếp cận thông tin, tạo thêm kênh tương tác giữa chính quyền với người dân.
Tuy nhiên, luật nhấn mạnh hình thức thực hiện dân chủ trên nền tảng số không được làm hạn chế quyền tham gia của người dân. Các hình thức trực tiếp và phương thức phù hợp với những người chưa có điều kiện tiếp cận công nghệ vẫn phải được duy trì.
Đáng chú ý, người cao tuổi được bổ sung vào nhóm được Nhà nước hỗ trợ, tạo điều kiện thực hiện quyền dân chủ ở cơ sở bình đẳng và thuận lợi. Cùng nhóm này còn có người khuyết tật, người dân tộc thiểu số và người sinh sống tại khu vực biên giới, hải đảo, vùng có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn, đặc biệt khó khăn.
Về phía chính quyền cấp xã, trách nhiệm tổ chức công khai thông tin theo pháp luật về tiếp cận thông tin cũng được nhấn mạnh. Chủ tịch UBND cấp xã chịu trách nhiệm chỉ đạo việc đối thoại, tiếp nhận, tổng hợp ý kiến, thông tin phản hồi của nhân dân; nghiên cứu, tiếp thu và giải trình đối với những nội dung thuộc thẩm quyền quyết định của cấp xã.
Tăng trách nhiệm thực thi dân chủ từ chính quyền cơ sở
Không chỉ điều chỉnh quan hệ giữa chính quyền và người dân, Luật còn đề cập việc thực hiện dân chủ trong cơ quan, đơn vị. Theo đó, người đứng đầu cơ quan, đơn vị không có Ban Thanh tra nhân dân có trách nhiệm phân công đơn vị đầu mối tiếp nhận, xem xét, xử lý, giải quyết và theo dõi kết quả giải quyết kiến nghị, phản ánh của cán bộ, công chức, viên chức và người lao động.
Luật cũng bổ sung trách nhiệm của Ban Công tác Mặt trận ở thôn, tổ dân phố trong tổ chức lấy ý kiến, xem xét và trả lời công dân; trách nhiệm của UBND cấp xã trong việc xử lý những quyết định của cộng đồng dân cư có nội dung trái pháp luật; đồng thời làm rõ thời hạn giải quyết kiến nghị, phản ánh của Ban Thanh tra nhân dân.
Với những quy định này, việc thực hiện dân chủ ở cơ sở được đặt trong yêu cầu tăng cường công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình, không chỉ ở khâu tổ chức lấy ý kiến mà cả quá trình xử lý và thông tin kết quả.
Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở (sửa đổi) có hiệu lực thi hành từ ngày 1/3/2027. Việc triển khai trong thời gian tới sẽ đặt ra yêu cầu đối với các địa phương, đặc biệt là cấp xã, trong việc hoàn thiện quy trình tiếp nhận, xử lý kiến nghị, tổ chức đối thoại và công khai kết quả giải quyết, bảo đảm quyền tham gia của người dân được thực hiện thực chất.