Trong nhiều thập kỷ, thủy sản là một trong những ngành hàng xuất khẩu quan trọng của Việt Nam, đóng góp đáng kể vào kim ngạch thương mại, tạo việc làm và sinh kế cho hàng triệu người dân. Năm 2025, xuất khẩu thủy sản của Việt Nam đạt khoảng 11,3 tỷ USD. Trong 6 tháng đầu năm 2026, kim ngạch đạt 5,76 tỷ USD, tăng 12,7% so với cùng kỳ năm trước.
Tuy nhiên, đằng sau đà tăng trưởng là áp lực ngày càng lớn về chi phí sản xuất, tiêu chuẩn môi trường, truy xuất nguồn gốc và các yêu cầu về phát triển bền vững từ thị trường nhập khẩu. Tại Vietfish 2026, thông điệp “Đổi mới và bền vững” cũng cho thấy chuyển đổi xanh đang trở thành một phần ngày càng quan trọng trong chiến lược nâng cao giá trị và sức cạnh tranh của ngành thủy sản Việt Nam.
Trong bối cảnh đó, năng lượng là một trong những bài toán cần được ưu tiên. Điện không chỉ là một khoản chi phí vận hành đáng kể mà mức tiêu thụ năng lượng còn gắn trực tiếp với lượng phát thải và khả năng đáp ứng các yêu cầu ngày càng cao của chuỗi cung ứng quốc tế.
Tối ưu hệ thống truyền động để giảm tiêu thụ năng lượng
Tại hội thảo “Thị trường thực phẩm thủy sản toàn cầu và thế hệ nhân lực tương lai: Xu hướng, cơ hội và định hướng phát triển bền vững ngành thủy sản Việt Nam”, diễn ra trong khuôn khổ VIETFISH 2026, ông Trần Anh Xuân, Giám đốc đại diện Ban Truyền động ABB Việt Nam, tập trung phân tích mối quan hệ giữa hiệu quả năng lượng, chi phí vận hành và quá trình chuyển đổi xanh tại các nhà máy thủy sản.
Theo ông Trần Anh Xuân, trong một cơ sở chế biến thủy sản, nhiều cơ hội tiết kiệm năng lượng nằm ở các hệ thống phải vận hành với công suất lớn và trong thời gian dài như hệ thống lạnh, máy nén, bơm, quạt, băng chuyền và hệ thống xử lý nước. Đây cũng là những nhóm thiết bị sử dụng động cơ điện phổ biến.
Vì vậy, ngay cả những cải thiện nhỏ về hiệu suất cũng có thể tạo ra khoản tiết kiệm đáng kể nếu thiết bị hoạt động hàng nghìn giờ mỗi năm.
Đại diện ABB cho biết, động cơ điện hiện chịu trách nhiệm chuyển đổi hơn 45% lượng điện năng toàn cầu thành chuyển động, trong khi chưa đến 20% động cơ được điều khiển bằng biến tần. Điều này cho thấy dư địa nâng cao hiệu quả của các hệ thống truyền động vẫn còn lớn.
Đối với ngành thủy sản, vấn đề càng đáng chú ý khi quá trình chế biến thường gắn với hệ thống lạnh, bơm, quạt và máy nén phải vận hành liên tục để duy trì nhiệt độ, lưu lượng và các điều kiện sản xuất ổn định.
Ông Trần Anh Xuân nhấn mạnh, hiệu quả năng lượng không đơn thuần đến từ việc thay thế động cơ hiệu suất thấp bằng động cơ hiệu suất cao hơn. Các cấp hiệu suất từ IE1 đến IE5 phản ánh mức độ tổn hao năng lượng khác nhau của động cơ. Tuy nhiên, hiệu suất thực tế của toàn hệ thống còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố như lựa chọn công suất, chế độ tải, thời gian vận hành và phương thức điều khiển.
Một động cơ có hiệu suất cao nhưng được lựa chọn với công suất lớn hơn đáng kể so với nhu cầu, thường xuyên vận hành ở chế độ tải không phù hợp hoặc liên tục chạy ở tốc độ tối đa vẫn có thể dẫn tới lãng phí năng lượng. Do đó, cách tiếp cận được ABB đề xuất là tối ưu toàn bộ hệ thống truyền động, từ sử dụng động cơ hiệu suất cao, biến tần, lựa chọn đúng công suất đến giám sát phụ tải và điều khiển theo nhu cầu thực tế.
Đặc biệt, với các thiết bị như bơm, quạt và máy nén, những hệ thống thường có phụ tải biến đổi, biến tần có thể điều chỉnh tốc độ động cơ theo nhu cầu thay vì để động cơ liên tục hoạt động ở mức tối đa. Việc điều chỉnh tốc độ phù hợp với tải có thể giúp giảm đáng kể mức tiêu thụ năng lượng, đồng thời giảm áp lực cơ khí và góp phần kéo dài tuổi thọ thiết bị.
Từ tiết kiệm năng lượng đến nâng sức cạnh tranh
Theo ông Trần Anh Xuân, tiết kiệm năng lượng cần được nhìn nhận như một bài toán đầu tư có thể đo lường. Doanh nghiệp có thể bắt đầu từ những hệ thống tiêu thụ điện lớn, đo lường mức sử dụng trước và sau khi cải tạo, qua đó xác định lượng năng lượng tiết kiệm được cũng như thời gian hoàn vốn.
Khi chi phí năng lượng giảm đồng thời với lượng phát thải, hiệu quả năng lượng không chỉ giúp doanh nghiệp giảm chi phí vận hành mà còn trở thành một trong những giải pháp thiết thực để nâng cao sức cạnh tranh và thúc đẩy quá trình xanh hóa ngành thủy sản.
Ở góc độ quản lý, yêu cầu sử dụng năng lượng hiệu quả cũng ngày càng được cụ thể hóa. Theo Thông tư 52/2018/TT-BCT quy định định mức tiêu hao năng lượng trong chế biến công nghiệp các sản phẩm cá da trơn và tôm, quy định áp dụng đối với các cơ sở có sản lượng từ 300 tấn sản phẩm/năm trở lên. Trong giai đoạn 2026-2030, định mức tiêu hao năng lượng đối với sản phẩm cá da trơn là không quá 900 kWh/tấn sản phẩm tương đương, trong khi mức áp dụng đối với sản phẩm tôm là không quá 1.625 kWh/tấn.
Những yêu cầu này cho thấy hiệu quả năng lượng đang dần chuyển từ vấn đề tối ưu chi phí nội bộ thành một yêu cầu gắn chặt với năng lực cạnh tranh và định hướng phát triển bền vững của doanh nghiệp thủy sản. Trong quá trình ngành hướng tới các thị trường có tiêu chuẩn ngày càng cao, việc kiểm soát năng lượng, giảm phát thải và nâng hiệu suất vận hành có thể trở thành một trong những yếu tố quyết định khả năng tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng thủy sản toàn cầu.
