Cốt cách Tràng An và những thách thức mới
Thanh lịch từ lâu đã trở thành nét nhận diện trong văn hóa người Hà Nội, thể hiện qua nếp sống, cách ứng xử và trách nhiệm với cộng đồng. Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa, giao lưu văn hóa và sự đa dạng của cộng đồng cư dân đang đặt ra yêu cầu mới: Làm thế nào để những giá trị truyền thống tiếp tục hiện diện trong đời sống hiện đại?
Theo nhà báo Trần Văn Chung, Phó Tổng Biên tập, Thư ký Chi hội Tạp chí Người Hà Nội, văn hóa Hà Nội vừa kế thừa những giá trị của Thăng Long xưa, vừa tiếp nhận văn hóa từ nhiều vùng miền và quốc gia.
Sự giao lưu văn hóa là tất yếu, nhưng đòi hỏi khả năng chọn lọc và gìn giữ bản sắc. Những biểu hiện như xả rác nơi công cộng, chặt chém du khách hay tranh cãi, hành hung sau va chạm giao thông cho thấy khoảng cách giữa yêu cầu xây dựng nếp sống văn minh với hành vi của một bộ phận người dân
Ông Chung nhìn nhận thách thức hiện nay còn hiện diện trên không gian số, nơi cách bình luận, chia sẻ thông tin và phản ứng trước bất đồng cũng phản ánh nhận thức văn hóa.
"Vì vậy, xây dựng chuẩn mực văn hóa người Hà Nội không thể chỉ dừng ở bảo tồn di sản hay nhắc nhở cách ứng xử, mà cần đưa những giá trị truyền thống vào các quan hệ cụ thể của đời sống hôm nay", ông nhấn mạnh.
Báo chí không chỉ đưa tin mà còn kiến tạo nhận thức
Trong quá trình ấy, báo chí có khả năng kết nối các chuẩn mực văn hóa với những tình huống cụ thể của đời sống. Một bài viết phản ánh hành vi thiếu văn minh có thể giúp công chúng nhận diện vấn đề; nhưng để tạo ra tác động sâu hơn, báo chí cần lý giải nguyên nhân, chỉ ra hệ lụy và gợi mở cách ứng xử phù hợp.
“Theo tôi, nhận thức là một quá trình, con người sẽ thay đổi nhận thức cho đến khi được cung cấp cần và đủ một lượng thông tin nhất định", ông Chung nhìn nhận. Theo đó, truyền thông văn hóa cần hướng tới việc giúp công chúng hiểu vấn đề, thay vì chỉ tiếp nhận thông tin một chiều.
Ông nhấn mạnh: “Cảm thụ một tác phẩm báo chí tâm hồn bạn đọc có thể được ‘chữa lành’ khiến trái tim đồng cảm hơn, yêu thương hơn và đó cũng chính là vai trò to lớn của báo chí trong việc xây dựng một Thủ đô không những hiện đại mà còn phải nhân văn, đáng sống, đáng yêu”.
Những câu chuyện về lòng nhân ái, tinh thần trách nhiệm hay sự sẻ chia giúp các giá trị văn hóa trở nên gần gũi. Hình ảnh người dân giúp đỡ người gặp nạn, cộng đồng giữ gìn không gian sống hay nghệ nhân bền bỉ truyền nghề có thể tạo sức lan tỏa bằng những hành động cụ thể, thay vì những lời kêu gọi chung chung.
Tuy nhiên, lan tỏa điều tích cực không có nghĩa né tránh những vấn đề cần phê phán. Báo chí vẫn phải phản ánh hành vi lệch chuẩn, nhưng cần kiểm chứng thông tin, đặt sự việc trong bối cảnh phù hợp và tránh quy kết từ một trường hợp cá biệt cho cả cộng đồng.
Trước sức lan truyền nhanh chóng của thông tin trên mạng xã hội, nhà báo Trần Văn Chung cho rằng chức năng của báo chí không những bị hạn chế bởi mạng xã hội mà thậm chí vai trò còn được nâng cao hơn nếu các nhà báo biết chuyển từ đưa tin đơn thuần thành kiến tạo nhận thức.
Điều này đòi hỏi báo chí tăng cường phân tích, giải thích chính sách, phản ánh quá trình thực hiện và chỉ ra những bất cập cần khắc phục. Khi thông tin được gắn với thực tiễn, báo chí vừa giúp công chúng hiểu rõ chủ trương, vừa tạo điều kiện để những vấn đề từ đời sống được phản ánh tới cơ quan quản lý.
Đưa chuẩn mực văn hóa vào đời sống
Để phát huy vai trò của báo chí, nội dung truyền thông cần gắn với những câu chuyện cụ thể tại khu dân cư, tuyến phố, làng nghề và cộng đồng. Nhà báo Trần Văn Chung đề xuất tăng cường tuyên truyền các chỉ đạo của thành phố về phát triển văn hóa, xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh; đồng thời giới thiệu những gương điển hình tiên tiến thông qua các sản phẩm báo chí đa phương tiện.
Di sản Thăng Long - Hà Nội cũng là nguồn chất liệu giàu giá trị báo chí. Từ làng nghề, lễ hội đến phong tục và nếp sinh hoạt lâu đời, mỗi di sản đều chứa đựng những câu chuyện về lịch sử và bản sắc cộng đồng.
"Để biến nguồn lực nội sinh văn hoá đó đóng góp vào sự phát triển của Hà Nội cần sự tham gia tích cực của báo chí truyền thông trong việc kết nối người dân với các giá trị văn hoá mới", ông Chung cho biết.
Theo ông, khai thác di sản vì thế không nên chỉ dừng ở giới thiệu nét độc đáo, mà cần giúp công chúng hiểu giá trị của di sản trong đời sống hiện tại, cách cộng đồng gìn giữ và phát huy những giá trị ấy. Đây cũng là hướng kết nối văn hóa với du lịch và công nghiệp văn hóa của Thủ đô.
Cùng với việc lan tỏa những giá trị tích cực, báo chí cần thực hiện chức năng giám sát, phản biện xã hội, phản ánh những hành vi lệch chuẩn và bất cập trong đời sống văn hóa. Việc theo dõi quá trình khắc phục, ghi nhận kết quả thực tế sẽ giúp hoạt động phản biện hướng tới những thay đổi cụ thể.
Xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh cần sự tham gia của cơ quan quản lý, gia đình, nhà trường, cộng đồng và từng người dân. "Báo chí không thể thay thế các chủ thể ấy, nhưng có thể góp phần định hình nhận thức, lan tỏa cách ứng xử đẹp và thúc đẩy chuẩn mực văn hóa đi vào đời sống. Một Thủ đô hiện đại không chỉ được nhận diện qua diện mạo đô thị, mà còn qua cách con người đối xử với nhau và gìn giữ những giá trị làm nên bản sắc nghìn năm văn hiến", ông Chung chia sẻ.
