Chia sẻ với phóng viên Báo Nhà báo và Công luận, nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát (làng cổ Đường Lâm, Sơn Tây, Hà Nội), cho biết khoảng cách giữa bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa di sản hiện nay vẫn còn khá rõ.
Từ thực tế tại Đường Lâm, ông cho rằng nơi đây sở hữu kho tàng phong phú về kiến trúc, phong tục, nghề truyền thống, nghệ thuật và ký ức cộng đồng. Tuy nhiên, nếu di sản chỉ được tham quan, ngắm nhìn hoặc nhắc đến trong những dịp lễ hội thì mới dừng ở việc “được bảo tồn”, chưa thực sự trở thành một phần của đời sống đương đại.
“Chúng ta cần chuyển từ cách làm ‘đưa người dân đến xem văn hóa’ sang ‘để người dân được sống cùng văn hóa’”, ông nói.
Theo đó, thay vì chỉ chờ đến các dịp lễ hội, địa phương có thể duy trì những không gian trải nghiệm nghề truyền thống, lớp học cho trẻ em, hoạt động thực hành văn hóa, các tuyến tham quan gắn với người dân bản địa hay những sản phẩm văn hóa được sử dụng trong đời sống.
Để văn hóa trở thành trải nghiệm hàng ngày
Nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát đặc biệt nhấn mạnh giáo dục di sản như một cách đưa văn hóa vào đời sống thường xuyên. Trẻ em nếu được tiếp cận với di sản từ sớm sẽ không chỉ biết Đường Lâm có nhà cổ, mà còn hiểu vì sao những ngôi nhà ấy tồn tại, người xưa sống như thế nào, nghề thủ công hình thành ra sao và những giá trị ấy liên quan gì đến cuộc sống hiện tại.
Theo ông, trải nghiệm thực tế có khả năng tạo ra sự kết nối tự nhiên hơn giữa con người và di sản. “Khi một đứa trẻ được tự tay làm một sản phẩm sơn mài, chơi một trò chơi dân gian, nghe một câu chuyện về làng hay hiểu vì sao ngôi đình, ngôi nhà cổ lại có giá trị, lúc đó di sản không còn là một khái niệm xa xôi mà trở thành một phần của đời sống”, ông chia sẻ.
Cách tiếp cận này cũng cần được mở rộng với người trẻ. Theo nghệ nhân, thế hệ trẻ không thiếu thông tin về văn hóa nhưng cần những phương thức tiếp cận phù hợp với thói quen hiện nay.
Với nghề sơn mài, ông mong muốn giá trị của nghề không chỉ tồn tại trong phòng triển lãm hay những bộ sưu tập, mà có thể bước vào đời sống thông qua đồ dùng, quà tặng, sản phẩm du lịch, hoạt động giáo dục trải nghiệm và những thiết kế phù hợp với cuộc sống hiện đại.
Những sản phẩm gắn với Trung thu là một ví dụ. Khi hình ảnh làng cổ, ánh trăng, cá chép hay những câu chuyện truyền thống được chuyển hóa thành sản phẩm để trẻ em có thể cầm, chơi, vẽ hoặc tự tay làm ra, các em đang tiếp nhận văn hóa bằng trải nghiệm thay vì một bài học khô cứng.
Tuy nhiên, ông lưu ý đổi mới không đồng nghĩa với thay đổi tùy tiện. Muốn đưa di sản vào đời sống bằng những hình thức mới, trước hết phải hiểu sâu về giá trị gốc để sáng tạo trở thành một cách kể mới của văn hóa cũ, thay vì làm mất đi bản sắc.
Theo ông, việc đưa văn hóa vào đời sống hôm nay cũng không thể bỏ qua mạng xã hội. Nghệ nhân cần chủ động hiện diện trên TikTok, Facebook và các nền tảng mới để kể câu chuyện về nghề, về làng và về di sản bằng ngôn ngữ phù hợp với công chúng trẻ.
Một câu chuyện văn hóa có thể được kể trong 30 giây bằng hình ảnh đẹp, âm nhạc hiện đại, cách dựng nhanh, nhưng nội dung phải chính xác và có chiều sâu. “Nghệ nhân cần học cách nói ngôn ngữ của công chúng trẻ, nhưng không được đánh mất ngôn ngữ của nghề”, ông nhấn mạnh.
Theo nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát, nếu được sử dụng đúng cách, mạng xã hội có thể trở thành một “không gian bảo tàng mở”, giúp di sản vượt khỏi phạm vi của những địa điểm tham quan hay các kỳ lễ hội để hiện diện thường xuyên hơn trong đời sống số.
Trao vai trò chủ động hơn cho nghệ nhân
Để văn hóa không chỉ được nhắc đến trong những dịp đặc biệt, ông Phát cho rằng cần phát huy vai trò của chính những người đang trực tiếp gìn giữ di sản. Nghệ nhân không chỉ là người nắm giữ kỹ thuật thủ công mà còn là chủ thể văn hóa và nguồn lực sáng tạo của cộng đồng.
Theo đó, cần có cơ chế để nghệ nhân tham gia sâu hơn vào giáo dục, du lịch, bảo tồn và phát triển sản phẩm văn hóa; từ xây dựng hoạt động trải nghiệm cho học sinh, truyền dạy nghề đến sáng tạo sản phẩm và kết nối với trường học, bảo tàng, du lịch và thị trường.
Đặc biệt, ông đề xuất chuyển từ tư duy “hỗ trợ nghệ nhân” sang “đầu tư cho nghệ nhân”. Khi một nghệ nhân được tạo điều kiện truyền nghề cho học sinh, xây dựng chương trình trải nghiệm hoặc phát triển sản phẩm văn hóa, giá trị tạo ra cho cộng đồng sẽ không dừng lại ở việc giữ nghề trong một xưởng sản xuất.
“Di sản chỉ thực sự được bảo tồn khi nó còn có người hiểu, người yêu, người sử dụng và người tiếp tục sáng tạo từ những giá trị ấy”, nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát khẳng định.
Từ góc nhìn này, phát huy di sản không nhất thiết phải bắt đầu bằng những sự kiện lớn. Đôi khi, đó có thể là một lớp học nhỏ, một buổi trải nghiệm, một sản phẩm được sử dụng hàng ngày hay một câu chuyện văn hóa được kể đúng cách trên mạng xã hội. Khi những hoạt động ấy trở thành một phần tự nhiên của đời sống, văn hóa mới thực sự hiện diện thường xuyên và di sản mới có cơ hội được tiếp nối bền vững.
