Nông dân giảm sản xuất, dòng tiền ngày càng căng thẳng
PrivatBank, ngân hàng lớn nhất Ukraine, cho biết đã giải ngân 1,53 tỷ hryvnia (34,2 triệu USD) vốn lưu động cho các doanh nghiệp nông nghiệp trong giai đoạn từ tháng 6 đến tháng 8, cao gấp đôi mức 718 triệu hryvnia cùng kỳ năm ngoái. Các nhà sản xuất vừa và nhỏ chiếm 70% danh mục cho vay nông nghiệp của ngân hàng.
Ông Yevhen Zaihraiev, Giám đốc phụ trách khách hàng doanh nghiệp và doanh nghiệp nhỏ và vừa tại PrivatBank, cho biết vốn của nông dân đang bị mắc kẹt trong lượng ngũ cốc tồn kho, trong khi các trang trại vẫn phải trang trải chi phí vận hành và chuẩn bị cho những vụ gieo trồng tiếp theo.
Áp lực thanh khoản khiến nông dân phải lựa chọn giữa việc bán nông sản sớm với mức giá kém hấp dẫn hoặc tiếp tục giữ hàng chờ thị trường phục hồi. Một số chấp nhận bán sớm để duy trì dòng tiền, trong khi những đơn vị có đủ kho chứa trì hoãn giao dịch với kỳ vọng giá sẽ cải thiện.
Dù sản lượng ngũ cốc và hạt có dầu của Ukraine được dự báo tăng từ 80 triệu tấn lên 85 triệu tấn trong năm nay, lượng hàng tồn kho từ vụ trước vẫn gây sức ép lên hệ thống lưu trữ và logistics. Các cơ sở chứa nông sản, từ túi silo nhựa đặt dọc cánh đồng đến tháp chứa ngũ cốc bằng kim loại, còn đối mặt với nguy cơ bị tấn công trong chiến sự.
Trước triển vọng khó khăn, nhiều nông dân đang điều chỉnh cơ cấu cây trồng, chuyển sang các loại hạt có dầu và cây trồng ngách ít chịu ảnh hưởng của chi phí logistics. Nông dân Oleksandr Chumak cho biết ông dự định thu hẹp đáng kể diện tích canh tác, không trồng ngô và lúa mạch, thay vào đó ưu tiên những loại cây cần ít phân bón hơn.
Quyết định này phản ánh sức ép ngày càng lớn từ chi phí đầu vào, trong đó có phân bón đang chịu ảnh hưởng của tình trạng khan hiếm toàn cầu do căng thẳng giữa Mỹ, Israel và Iran leo thang. Với những người vẫn bám trụ trên đồng ruộng, rủi ro không chỉ nằm ở hiệu quả kinh tế mà còn ở tính mạng.
“Chúng tôi đang sống và làm việc tại nơi mà bất cứ lúc nào, bản thân hoặc những người xung quanh cũng có thể bị trúng tên lửa hoặc máy bay không người lái”, ông Chumak nói với CNBC. Ông cho biết các vụ nổ đôi khi xảy ra cách nơi người dân ngủ chỉ từ 300 đến 1.000 mét.
Kể từ khi Nga mở chiến dịch quân sự toàn diện vào đầu năm 2022, ngành nông nghiệp Ukraine phải đối mặt với tình trạng đất canh tác bị chiếm giữ, ô nhiễm bom mìn và thiếu hụt lao động. Những trở ngại này làm suy giảm năng lực sản xuất, đồng thời cản trở việc đưa nông sản ra thị trường.
Xuất khẩu đình trệ, thị trường nông sản toàn cầu thêm bất ổn
Khó khăn của Ukraine có thể tạo ra những tác động vượt xa biên giới nước này. Trước chiến tranh, Ukraine và Nga cộng lại cung cấp hơn một nửa lượng dầu hướng dương toàn cầu, gần 1/5 lượng lúa mạch và khoảng 14% lượng lúa mì, theo số liệu của Liên Hợp Quốc. Ukraine cũng là một trong những nước sản xuất ngô lớn trên thế giới, với Trung Quốc và Liên minh châu Âu là những thị trường tiêu thụ chủ lực.
Khoảng 90% lượng nông sản xuất khẩu chủ lực của Ukraine thường được vận chuyển qua Biển Đen. Tuy nhiên, trong tháng 8 năm nay, xuất khẩu ngũ cốc và các loại đậu của nước này chỉ đạt 981.000 tấn, giảm khoảng 58% so với cùng kỳ năm ngoái.
Các sáng kiến duy trì dòng chảy hàng hóa, trong đó có Sáng kiến Ngũ cốc Biển Đen trước đây và các tuyến đường đoàn kết của Liên minh châu Âu, chưa thể thay thế hiệu quả vai trò của các cảng biển. Những tuyến vận chuyển thay thế bằng đường sắt, đường bộ và đường sông đều gặp trở ngại về chi phí, năng lực vận tải và hạ tầng.
Theo ông Benoit Fayaud, quản lý cấp cao phụ trách phân tích ngũ cốc và hạt có dầu tại Expana, việc khôi phục hoạt động của các cảng Biển Đen có thể đưa lượng lớn nông sản giá rẻ trở lại thị trường, nhanh chóng đảo chiều xu hướng giá. Nếu Ukraine và Nga đạt được thỏa thuận khôi phục xuất khẩu, giá ngũ cốc từ các nguồn cung khác có thể giảm vài chục USD do áp lực từ lượng hàng tồn kho lớn của hai nước.
Giá lúa mì, lúa mạch, hạt có dầu và các sản phẩm khác của Nga và Ukraine tại thị trường nội địa đã giảm xuống mức rất thấp, thúc đẩy các nhà xuất khẩu tìm kiếm tuyến vận chuyển thay thế. Tuy nhiên, các phương án này vẫn chậm chạp và gặp nhiều hạn chế.
Ba Lan và Romania từng nhiều lần phản đối việc cho phép ngũ cốc Ukraine quá cảnh do lo ngại nguồn cung giá rẻ sẽ gây sức ép lên nông dân trong nước. Tuyến vận chuyển qua sông Danube bị ảnh hưởng bởi mực nước thấp, trong khi một cây cầu quan trọng phục vụ xuất khẩu của Ukraine đã bị hư hại. Các tuyến qua vùng Baltic hoặc Georgia vẫn có thể được sử dụng, nhưng chỉ đáp ứng một phần nhỏ so với năng lực vận chuyển thông thường.
Trong khi đó, triển vọng sản xuất tại một số khu vực khác cũng làm gia tăng sự bất định. Châu Âu được dự báo có vụ ngô kém khả quan và cần nhập khẩu nhiều hơn để đáp ứng nhu cầu thức ăn chăn nuôi; Mỹ cũng đối mặt với triển vọng năng suất ngô suy giảm. Ngược lại, các vụ lúa mì và lúa mạch thuận lợi tại Canada, Australia và Argentina, cùng kết quả thu hoạch tích cực ở Trung Đông và Bắc Phi, đang giúp bù đắp một phần thiếu hụt.
Dù vậy, các tuyến vận chuyển thay thế khó có thể giải quyết bài toán xuất khẩu của Ukraine. Ông Andrii Dykun thuộc Hội đồng Nông nghiệp Ukraine nhấn mạnh rằng vận chuyển qua các cảng Biển Đen mang lại lợi nhuận cao hơn đáng kể so với xuất khẩu qua biên giới phía tây sang Liên minh châu Âu, kể cả đối với nông dân ở khu vực gần biên giới.
Khi chi phí vận chuyển bào mòn lợi nhuận, hàng tồn kho tiếp tục chiếm dụng vốn và chiến sự chưa có dấu hiệu chấm dứt, nông dân Ukraine ngày càng khó duy trì sản xuất. Nếu các tuyến xuất khẩu chủ lực chưa được khôi phục, áp lực sẽ tiếp tục đè nặng lên sinh kế của người trồng trọt, đồng thời khiến nguồn cung và giá nông sản toàn cầu khó dự đoán hơn.
