Những ngày cuối năm, tại nhiều địa phương ở Quảng Trị, công việc rà soát các tiêu chí nông thôn mới đang được triển khai khẩn trương. Từ những tuyến đường giao thông, công trình thủy lợi đến trường học, trạm y tế, nhà văn hóa, từng hạng mục đều được kiểm tra, đối chiếu với yêu cầu của Bộ tiêu chí quốc gia về xã nông thôn mới giai đoạn 2026–2030.
Đây không chỉ là công việc nhằm hoàn thành các chỉ tiêu để được công nhận đạt chuẩn. Sau quá trình sắp xếp đơn vị hành chính và vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, việc rà soát còn giúp các xã nhìn nhận đầy đủ hơn thực trạng hạ tầng, điều kiện phát triển kinh tế - xã hội, những kết quả đã đạt được cũng như các điểm nghẽn cần tập trung tháo gỡ.
Khi các địa phương chạy đua với thời gian
Theo báo cáo của Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Quảng Trị tại hội nghị ngày 6/11/2026, toàn tỉnh có 14 xã đăng ký phấn đấu đạt chuẩn nông thôn mới trong năm nay. Qua rà soát, các địa phương đã đạt 74/140 tiêu chí và 540/658 chỉ tiêu, tương ứng 52,9% tổng số tiêu chí và 82% số chỉ tiêu theo quy định.
Đáng chú ý, tỷ lệ hoàn thành các chỉ tiêu thành phần cao hơn đáng kể so với tỷ lệ hoàn thành tiêu chí tổng thể. Điều này cho thấy nhiều địa phương đã có nền tảng tương đối thuận lợi, song vẫn còn những tiêu chí đòi hỏi phải hoàn thành đồng bộ nhiều nội dung mới có thể được xác nhận đạt chuẩn.
Trong bức tranh chung ấy, Cam Lộ đang là địa phương có kết quả nổi bật nhất khi hoàn thành 10/10 tiêu chí và 47/47 chỉ tiêu. Đây cũng là xã duy nhất trong nhóm 14 địa phương đăng ký đạt chuẩn năm 2026 hoàn thành toàn bộ yêu cầu tại thời điểm rà soát.
Một số địa phương khác cũng ghi nhận tiến độ khả quan. Hải Lăng đạt 8/10 tiêu chí và 43/47 chỉ tiêu; Hiếu Giang đạt 7/10 tiêu chí, 44/47 chỉ tiêu; Vĩnh Linh đạt 7/10 tiêu chí và 42/47 chỉ tiêu. Lệ Thủy đạt 6/10 tiêu chí, 41/47 chỉ tiêu; Cửa Tùng đạt 5/10 tiêu chí, 42/47 chỉ tiêu.
Ở nhóm tiếp theo, Quảng Ninh và Nam Gianh cùng đạt 5/10 tiêu chí, với 41/47 chỉ tiêu; Trường Ninh và Bắc Trạch đạt 5/10 tiêu chí. Triệu Phong và Quảng Trạch cùng đạt 3/10 tiêu chí, 34/47 chỉ tiêu; Tuyên Phú đạt 3/10 tiêu chí, 33/47 chỉ tiêu. Nam Cửa Việt hiện có kết quả thấp nhất, mới đạt 2/10 tiêu chí và 20/47 chỉ tiêu.
Từ kết quả rà soát, cơ quan chuyên môn đánh giá 11 xã có khả năng đạt chuẩn trong năm 2026, gồm Cam Lộ, Hải Lăng, Vĩnh Linh, Hiếu Giang, Lệ Thủy, Cửa Tùng, Quảng Ninh, Triệu Phong, Trường Ninh, Nam Gianh và Bắc Trạch. Ba địa phương còn lại là Tuyên Phú, Quảng Trạch và Nam Cửa Việt cần tập trung nhiều hơn để khắc phục những chỉ tiêu còn thiếu.
Tuy nhiên, theo ông Nguyễn Quốc Tuấn, Phó Chánh Văn phòng Điều phối Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới tỉnh Quảng Trị, kết quả rà soát mới chỉ phản ánh một phần tiến độ thực hiện. Năm 2026 là năm có nhiều thay đổi khi các địa phương lần đầu triển khai đánh giá xã đạt chuẩn theo bộ tiêu chí mới, với yêu cầu toàn diện và chặt chẽ hơn.
Ông Tuấn cho biết, khó khăn hiện nay không chỉ nằm ở nguồn lực đầu tư, hoàn thiện hạ tầng và nâng chất lượng các tiêu chí, mà còn ở việc rà soát, đánh giá đúng thực trạng và chuẩn hóa hồ sơ minh chứng. Sau sắp xếp đơn vị hành chính, địa bàn nhiều xã được mở rộng, trong khi hệ thống hạ tầng, dữ liệu và hồ sơ quản lý từ các đơn vị cũ chưa được đồng bộ. Cùng với đó, thời gian để các địa phương tiếp cận, nghiên cứu và triển khai Bộ tiêu chí mới khá ngắn, tạo thêm áp lực trong quá trình thực hiện.
Thực tế, một số nội dung dù địa phương tự đánh giá đã hoàn thành nhưng vẫn chưa đủ căn cứ xác nhận do thiếu hồ sơ, tài liệu minh chứng hoặc kết quả thẩm tra chuyên ngành. Qua rà soát, nhiều chỉ tiêu tại 14 xã vẫn chưa đủ cơ sở đánh giá, cho thấy việc hoàn thiện hồ sơ, chuẩn hóa dữ liệu và bảo đảm tính xác thực của kết quả thực hiện đang là một trong những điểm nghẽn cần sớm tháo gỡ.
Điều này thể hiện khá rõ qua tiến độ chuẩn bị hồ sơ. Đến thời điểm báo cáo, trong 14 xã mới có 3 địa phương đang triển khai hoàn thiện và gửi hồ sơ minh chứng. Cam Lộ đã có tài liệu cho 40/47 chỉ tiêu, đạt 80,9%; trong đó một chỉ tiêu đang tiếp tục hoàn thiện và 6 chỉ tiêu chờ hướng dẫn, đánh giá của các sở, ngành. Triệu Phong đã hoàn thiện hồ sơ 10/47 chỉ tiêu và đang gửi thẩm tra; Nam Gianh hoàn thiện 9/47 chỉ tiêu.
Những con số này cho thấy, để một xã được công nhận đạt chuẩn, việc hoàn thành các phần việc trên thực tế là chưa đủ. Mỗi kết quả phải được chứng minh bằng dữ liệu, văn bản và tài liệu hợp lệ, đồng thời đáp ứng yêu cầu thẩm định của cơ quan có thẩm quyền.
Theo ông Nguyễn Quốc Tuấn, trong giai đoạn nước rút, điều quan trọng là phải tăng cường sự phối hợp giữa chính quyền cấp xã với các sở, ngành, cơ quan chuyên môn cấp tỉnh. Việc hướng dẫn cần đi vào từng tiêu chí, từng chỉ tiêu cụ thể, xác định rõ nội dung nào đã hoàn thành, nội dung nào còn thiếu và đơn vị nào chịu trách nhiệm hỗ trợ, thẩm tra. Qua đó, tránh tình trạng địa phương tự tìm hiểu, tự hoàn thiện hồ sơ nhưng cách xác định kết quả lại chưa thống nhất với cơ quan chuyên môn.
Để thành quả nông thôn mới đi vào đời sống
Bên cạnh câu chuyện hồ sơ, những khó khăn về hạ tầng và chất lượng các dịch vụ thiết yếu vẫn là thách thức không nhỏ đối với nhiều địa phương. Các chỉ tiêu về giao thông nông thôn, cơ sở vật chất văn hóa, chất lượng nước sạch, thu gom và xử lý chất thải sinh hoạt đều đòi hỏi nguồn lực đầu tư, thời gian triển khai và sự tham gia thường xuyên của người dân.
Đây cũng là những tiêu chí tác động trực tiếp đến chất lượng cuộc sống ở khu vực nông thôn. Một tuyến đường được cứng hóa không chỉ giúp người dân đi lại thuận lợi mà còn tạo điều kiện vận chuyển nông sản, kết nối thị trường. Một công trình nước sạch được đầu tư, vận hành hiệu quả không đơn thuần giúp hoàn thành chỉ tiêu mà còn góp phần bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Hay những thiết chế văn hóa được sử dụng thường xuyên sẽ tạo thêm không gian sinh hoạt, gắn kết cộng đồng dân cư.
Ngoài ra, một số chỉ tiêu thuộc lĩnh vực y tế hiện chưa thể đánh giá đầy đủ do còn chờ hướng dẫn của Bộ Y tế hoặc kế hoạch triển khai của UBND tỉnh. Việc xác định tốc độ tăng thu nhập bình quân đầu người cũng phải chờ kết quả điều tra, nghiệm thu và công bố số liệu của cơ quan thống kê. Đây đều là những nội dung cần sự phối hợp chặt chẽ giữa các ngành, không thể chỉ dựa vào nỗ lực riêng của chính quyền cấp xã.
Trước yêu cầu đó, Sở Nông nghiệp và Môi trường đề nghị các sở, ngành bố trí cán bộ chuyên môn trực tiếp phụ trách từng địa phương, hướng dẫn và đồng hành trong quá trình hoàn thiện tiêu chí, hồ sơ. Đối với những nội dung phức tạp, cần tổ chức kiểm tra thực tế để kịp thời tháo gỡ vướng mắc, thay vì chỉ hướng dẫn qua văn bản.
Về phía các xã, nhiệm vụ đặt ra là phải phân công rõ trách nhiệm cho từng phòng, ban, cá nhân; chủ động liên hệ với cơ quan phụ trách tiêu chí để thống nhất kết quả đánh giá. Đồng thời, cần tập trung đẩy nhanh tiến độ các công trình đã được bố trí vốn, không để những vướng mắc trong quá trình triển khai làm ảnh hưởng đến mục tiêu chung.
Theo kế hoạch, các địa phương phải gửi báo cáo kết quả và tài liệu minh chứng đến các sở, ngành để thẩm tra trước ngày 20/12/2026; hoàn thiện toàn bộ hồ sơ trước ngày 30/3/2027. Riêng Tuyên Phú, Quảng Trạch và Nam Cửa Việt cần khẩn trương khắc phục những chỉ tiêu chưa đạt, tiếp tục hoàn thiện các điều kiện để phấn đấu được xem xét, công nhận trong năm 2027 nếu chưa đáp ứng yêu cầu vào cuối năm nay.
Có thể thấy, con số 11/14 xã có khả năng đạt chuẩn là tín hiệu tích cực trong hành trình xây dựng nông thôn mới của Quảng Trị. Nhưng đích đến của chương trình không nên chỉ được đo bằng số xã đạt danh hiệu hay tỷ lệ hoàn thành các tiêu chí. Điều quan trọng hơn là những thay đổi người dân có thể cảm nhận được trong cuộc sống hằng ngày: đường sá thuận tiện hơn, môi trường được cải thiện, trường học và trạm y tế đáp ứng tốt hơn nhu cầu, sản xuất có điều kiện phát triển và thu nhập ngày càng nâng lên.
Bởi suy cho cùng, xây dựng nông thôn mới không phải là cuộc chạy đua để hoàn thành một bộ hồ sơ, mà là quá trình tạo dựng những miền quê đáng sống. Khi mỗi tiêu chí thực sự trở thành một công trình hữu ích, một dịch vụ thiết yếu tốt hơn hay một cơ hội phát triển mới cho người dân, khi đó kết quả xây dựng nông thôn mới mới có ý nghĩa bền vững.