Đằng sau những lời than trách là nhu cầu được thấu hiểu
Những hội nhóm mang tên “Con ghét bố mẹ” trên mạng xã hội đã làm dấy lên nhiều tranh luận về mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái. Bên cạnh những ý kiến lo ngại trước cách người trẻ công khai bày tỏ sự bất mãn với đấng sinh thành, hiện tượng này cũng đặt ra câu hỏi về những mâu thuẫn, áp lực chưa được giải tỏa trong mỗi gia đình.
Trao đổi với phóng viên Báo Nhà báo và Công luận, chuyên gia tâm lý, TS Đinh Đoàn cho rằng không nên vội vàng đánh giá thái độ của người trẻ chỉ từ tên gọi hay số lượng thành viên của một hội nhóm.
“Trước hết, không nên quá hoảng hốt trước con số hàng trăm nghìn, thậm chí cả triệu người tham gia một hội nhóm. Không phải ai có mặt trong nhóm mang tên ‘Con ghét bố mẹ’ cũng đều ghét bỏ hay lên đó để chỉ trích cha mẹ. Nhiều người tham gia vì tò mò, muốn theo dõi hoặc tìm hiểu xem trong nhóm đang có những câu chuyện gì”, ông phân tích.
Tuy nhiên, theo chuyên gia, sức hút của những hội nhóm này vẫn phản ánh một nhu cầu có thật: được chia sẻ và giải tỏa cảm xúc. Khi không thể nói với cha mẹ, trong khi bạn bè chưa chắc đã thấu hiểu, người trẻ có xu hướng tìm đến một không gian khác để bày tỏ những điều bị dồn nén.
Có những người con không hiểu vì sao cha mẹ liên tục thúc ép chuyện học hành, cũng không biết phải giải thích thế nào để người lớn hiểu được áp lực mình đang chịu đựng. Những tâm sự tưởng chừng nhỏ nhặt, nếu không được lắng nghe, có thể tích tụ thành khoảng cách giữa các thành viên trong gia đình.
“Điều người lớn cần quan tâm không chỉ là tên gọi của nhóm, mà là vì sao con trẻ lại thấy dễ nói với người lạ trên mạng hơn là nói với chính cha mẹ mình”, TS Đinh Đoàn đặt vấn đề.
Theo ông, đây cũng là cơ hội để cha mẹ nhìn lại cách giao tiếp với con. Trong nhiều gia đình, những cuộc trò chuyện hằng ngày chủ yếu xoay quanh các lời nhắc nhở như “ăn đi”, “học đi”, “năm nay cuối cấp rồi”, hoặc những so sánh với thế hệ trước.
“Cha mẹ nói nhiều điều mình cho là đúng và tốt, nhưng lại ít hỏi con đang quan tâm điều gì, gặp khó khăn gì hay thực sự mong muốn điều gì”, chuyên gia nhận xét.
Khi sự quan tâm chỉ được thể hiện qua những yêu cầu và lời dạy bảo, người trẻ có thể cảm thấy mình không có cơ hội bày tỏ suy nghĩ. Lâu dần, những chuyện quan trọng nhất lại trở thành điều khó nói với chính người thân.
Khoảng cách thế hệ từ những kỳ vọng của cha mẹ
Phân tích sâu hơn về khoảng cách giữa hai thế hệ, TS Đinh Đoàn cho rằng một trong những nguyên nhân nằm ở việc cha mẹ thường lấy kinh nghiệm và quan niệm sống của mình làm thước đo cho những lựa chọn của con.
“Những giá trị từng phù hợp với thế hệ cha mẹ chưa chắc còn nguyên vẹn với hoàn cảnh của con hôm nay. Nếu người lớn chỉ nói từ góc nhìn của mình mà không thử đặt mình vào vị trí của con, cuộc trò chuyện rất dễ trở thành sự áp đặt”, ông lý giải.
Theo TS Đinh Đoàn, trong mối quan hệ ấy, con cái thường ở vị thế thấp hơn bởi cha mẹ cho rằng mình có quyền quyết định. Khi không thể bày tỏ quan điểm một cách bình đẳng, người trẻ dễ chọn cách im lặng để tránh tranh cãi, sau đó tìm đến những người khác để chia sẻ.
Đáng chú ý, trong không ít gia đình, sự ngoan ngoãn và lòng hiếu thảo vẫn được đánh giá qua việc con có nghe lời, làm theo định hướng của cha mẹ hay không.
Chẳng hạn, cha mẹ có thể mong muốn con gái lựa chọn một công việc ổn định, ít vất vả, có thời gian chăm sóc gia đình, hoặc sống theo những khuôn mẫu truyền thống. Những lời khuyên ấy thường xuất phát từ mong muốn bảo vệ con, nhưng nếu trở thành sự áp đặt, chúng có thể khiến người trẻ cảm thấy không được sống đúng với cá tính và nguyện vọng của mình.
“Người trẻ hôm nay có thể đặt câu hỏi khác: Vì sao con phải chờ người khác lựa chọn mình, thay vì chính con có quyền lựa chọn cuộc sống và người đồng hành? Khi những khác biệt như vậy không được đưa ra bàn bạc bình đẳng, con sẽ im lặng trước mặt cha mẹ nhưng tìm nơi khác để bộc lộ”, TS Đinh Đoàn chia sẻ.
Theo ông, cha mẹ cần thay đổi quan niệm đồng nhất lòng hiếu thảo với sự vâng lời tuyệt đối. Việc con cái có suy nghĩ, mong muốn hoặc lựa chọn khác với định hướng của gia đình không đồng nghĩa với sự chống đối hay thiếu tôn trọng.
“Hiếu thảo không nên được hiểu là con phải tuyệt đối phục tùng. Cha mẹ vẫn cần định hướng và giữ nguyên tắc giáo dục, nhưng trước hết phải tạo cơ hội để con trình bày suy nghĩ. Khi hai bên có thể cùng trao đổi, cha mẹ mới hiểu điều gì là mong muốn nhất thời, điều gì là lựa chọn nghiêm túc và chính đáng của con”, chuyên gia nhấn mạnh.
Từ lựa chọn nghề nghiệp đến những quyết định quan trọng trong cuộc sống, cha mẹ cần tìm hiểu nguyện vọng, năng lực của con trước khi đưa ra lời khuyên. Chẳng hạn, khi con muốn học nghề thay vì theo học ngành đại học mà gia đình mong muốn, điều cần thiết là một cuộc trao đổi thẳng thắn, trên cơ sở tôn trọng lựa chọn chính đáng của người trẻ.
TS Đinh Đoàn cho rằng, thay vì vội trách con bất hiếu hay hư hỏng, cha mẹ nên tự hỏi liệu điều mình cho là tốt có thực sự phù hợp với con, bản thân đã từng hỏi con mong muốn điều gì và có thể hỗ trợ con ra sao.
Muốn con mở lòng, cha mẹ phải từ bỏ giọng điệu “cửa trên”
Vậy cha mẹ nên ứng xử thế nào khi phát hiện con tham gia những hội nhóm có nội dung tiêu cực về gia đình? TS Đinh Đoàn cho rằng điều đầu tiên cần tránh là phản ứng nóng giận và quy kết.
“Phản ứng đầu tiên không nên là quy kết con ‘bất hiếu’, ‘vô ơn’ hay ‘sướng quá hóa rồ’. Với tâm thế đó, rất khó có cuộc đối thoại nào diễn ra”, ông nhấn mạnh.
Theo chuyên gia, cha mẹ cần bình tĩnh tìm hiểu con đang đọc gì, chia sẻ điều gì và vì sao những câu chuyện trên mạng lại khiến con đồng cảm. Có những lời bộc lộ nghe rất gay gắt, nhưng phía sau vẫn có những nguyên nhân cần được người lớn tìm hiểu trước khi phán xét.
Tuy nhiên, việc xây dựng lại sự gần gũi không thể diễn ra chỉ sau một cuộc trò chuyện. “Cha mẹ cũng không thể trước nay chỉ quen dạy bảo, đến khi phát hiện vấn đề lại đột ngột quay ngoắt 180 độ, tỏ ra muốn làm bạn và yêu cầu con tâm sự ngay. Sự thay đổi bất ngờ ấy dễ khiến con cảnh giác và dựng lên một hàng rào phòng vệ”, TS Đinh Đoàn phân tích.
Văn hóa đối thoại cần được hình thành từ những câu chuyện nhỏ trong đời sống hằng ngày, thay vì chỉ được nhắc đến khi gia đình xảy ra xung đột.
“Muốn đối thoại, trước hết cha mẹ phải từ bỏ giọng điệu ‘cửa trên’ và làm cho con cảm thấy mình được tôn trọng. Khi người lớn luôn nói với tư thế ra lệnh, con có thể im lặng nhưng sẽ không còn muốn chia sẻ những chuyện thật sự quan trọng”, TS Đinh Đoàn nói.
TS Đinh Đoàn cũng lưu ý, lắng nghe không có nghĩa là bắt con ngồi yên để nghe cha mẹ giảng giải, hoặc nghe một cách qua loa rồi tiếp tục áp đặt quan điểm của mình.
“‘Giao’ thì phải có ‘tiếp’; giao tiếp phải là sự trao đổi hai chiều, có phản hồi và có sự chạm đến cảm xúc của nhau. Cha mẹ cần nghe hết điều con muốn nói trước khi phân tích đúng sai”, chuyên gia nhấn mạnh.
Để bắt đầu, cha mẹ có thể chủ động đặt những câu hỏi nhẹ nhàng như: “Có khi nào con giận bố mẹ không?”, “Điều gì khiến con cảm thấy bố mẹ chưa hiểu mình?”. Quan trọng hơn, người lớn phải sẵn sàng đón nhận câu trả lời, kể cả khi đó là những góp ý hoặc lời trách móc không dễ nghe.
Theo TS Đinh Đoàn, ngay cả khi biết con từng chia sẻ những điều không hay về mình trên mạng xã hội, cha mẹ vẫn cần tạo cơ hội để con được nói trực tiếp, không sợ bị mắng hay quy chụp.
Từ hiện tượng những hội nhóm mang tên “Con ghét bố mẹ”, câu chuyện đặt ra không chỉ là cách người trẻ thể hiện cảm xúc trên mạng xã hội, mà còn là khả năng duy trì sự kết nối giữa các thế hệ trong gia đình.
Khi cha mẹ sẵn sàng lắng nghe thay vì phán xét, tôn trọng thay vì áp đặt, những bất đồng mới có cơ hội được giải quyết. Và khi mỗi người con cảm thấy mình được thấu hiểu, gia đình sẽ không chỉ là nơi nhận được sự chăm sóc, mà còn là nơi các em có thể tin tưởng để chia sẻ những điều khó nói nhất.
