Từ chiến dịch 100 ngày nhìn về hạ tầng dữ liệu báo chí Việt Nam
Trong kỷ nguyên số và AI, một cơ quan báo chí không chỉ cần sản xuất nội dung nhanh, hay mà còn phải biết tổ chức, chuẩn hóa, kết nối và khai thác tài sản dữ liệu của mình. Từ kho nội dung đã xuất bản, dữ liệu độc giả, hình ảnh, video, âm thanh đến dữ liệu phục vụ sản xuất nội dung, tất cả cần được nhìn nhận như một hạ tầng chiến lược. Tòa soạn nào làm chủ được dữ liệu sẽ có nền tảng để làm chủ công nghệ, đổi mới sản phẩm và nâng cao năng lực cạnh tranh. Đó cũng chính là vấn đề được đặt ra tại chuyên đề này.
Dữ liệu là tài nguyên đáng giá hàng đầu
Trong nhiều năm, lợi thế của một cơ quan báo chí được tạo nên từ chất lượng nội dung, đội ngũ phóng viên và khả năng đưa tin nhanh, chính xác. Mỗi tác phẩm sau khi xuất bản được xem là đích đến của quá trình tác nghiệp, còn phần lớn dữ liệu hình thành phía sau bài báo chủ yếu được lưu giữ để phục vụ tra cứu. Sự phát triển của chuyển đổi số và AI đang làm thay đổi cách tạo lập lợi thế ấy. Khi các công cụ công nghệ ngày càng phổ biến và dễ tiếp cận hơn, khoảng cách giữa các tòa soạn sẽ không còn được quyết định chủ yếu bởi công nghệ, mà bởi chất lượng của nguồn dữ liệu được tích lũy, quản trị và khai thác trong suốt quá trình hoạt động.
Điều đó cũng đồng nghĩa, dữ liệu không còn là “sản phẩm phụ” của hoạt động báo chí, mà đang trở thành một nguồn lực quyết định năng lực phát triển của mỗi tòa soạn. Theo nhà báo Nguyễn Ngọc Toàn, Tổng Biên tập Báo Thanh Niên, Chiến dịch 100 ngày phản ánh quyết tâm rất lớn của Chính phủ trong hiện thực hóa Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng về chuyển đổi số quốc gia. Điểm cốt lõi là dữ liệu đã được xác định là một nguồn lực chiến lược của đất nước.
“Dữ liệu là nguồn lực chiến lược mới, có vai trò tương tự đất đai, vốn và lao động trong các giai đoạn phát triển trước đây. Điều này đặt ra cho các cơ quan báo chí nhiệm vụ cấp thiết là hòa nhập được vào xu hướng phát triển của đất nước, phát huy được thế mạnh của báo chí về dữ liệu lớn”, ông Nguyễn Ngọc Toàn nhận định.
Ông cho rằng, trong bối cảnh chuyển đổi số và AI phát triển mạnh mẽ, dữ liệu đồng thời đang trở thành một lợi thế cạnh tranh mới của các cơ quan báo chí. “Chắc chắn trong bối cảnh hiện nay, dữ liệu là tài nguyên đáng giá hàng đầu của các cơ quan báo chí, giúp tạo ra sự khác biệt thật sự có ý nghĩa”, ông nhấn mạnh.
Ông Toàn phân tích, về mặt cơ học, dữ liệu là đầu vào cho các hệ thống phân phối nội dung đến công chúng mục tiêu trên các nền tảng khác nhau. Về góc độ kinh tế, dữ liệu phục vụ cho tiếp thị hiệu quả, qua đó tạo ra nguồn thu ổn định, bền vững cho cơ quan báo chí. Quan trọng hơn, dữ liệu góp phần nâng cao chất lượng nội dung báo chí theo hướng báo chí giải thích, báo chí giải pháp.
Tuy nhiên, để dữ liệu thực sự trở thành nguồn lực, trước hết các tòa soạn phải nhìn nhận đúng những gì mình đang sở hữu.
Mỗi tòa soạn đang sở hữu những lớp dữ liệu nào?
Nếu chỉ nhìn dữ liệu báo chí là những bài viết, bức ảnh hay video đã xuất bản, giá trị của nguồn lực này sẽ bị thu hẹp đáng kể. Theo ông Trần Tiến Duẩn, Tổng Biên tập Báo điện tử VietnamPlus, dữ liệu của một cơ quan báo chí phải được nhìn rộng hơn, như toàn bộ thông tin và dấu vết số được hình thành trong suốt vòng đời của một tác phẩm. “Đó là toàn bộ thông tin và dấu vết số được hình thành trong suốt vòng đời của một tác phẩm báo chí, từ khi phóng viên bắt đầu tác nghiệp, tòa soạn kiểm chứng, biên tập, xuất bản cho đến quá trình phân phối nội dung và tiếp nhận phản hồi từ công chúng”, ông nói.
Không chỉ dừng ở những sản phẩm đã công bố, mỗi tòa soạn còn sở hữu nhiều lớp dữ liệu có giá trị khác nhưng lâu nay chưa được nhìn nhận đầy đủ. Đó có thể là bản ghi âm một cuộc phỏng vấn, sổ tay tác nghiệp của phóng viên, các bức ảnh gốc, video chưa sử dụng, tài liệu thu thập trong quá trình điều tra, bản thảo sản phẩm báo chí hay toàn bộ quá trình kiểm chứng thông tin trước khi xuất bản.
“Phía sau mỗi tác phẩm báo chí hoàn chỉnh luôn tồn tại một “lớp dữ liệu” rất phong phú”, ông Duẩn nói. Nếu trước đây giá trị của một tác phẩm chủ yếu được nhìn ở lần xuất bản đầu tiên, thì ngày nay chính phần dữ liệu phía sau đó mới là nguồn tài sản có thể tiếp tục được khai thác.
Đáng chú ý, trong kho nội dung của các cơ quan báo chí còn hình thành một lớp dữ liệu ngữ nghĩa rất lớn, bao gồm hệ thống nhân vật, địa danh, sự kiện, mốc thời gian, số liệu và mối liên hệ giữa chúng. Khi được chuẩn hóa và kết nối, những thành phần này không chỉ phục vụ việc tìm kiếm thông tin mà còn có thể hình thành một kho tri thức của tòa soạn, phục vụ hoạt động báo chí trong dài hạn.
Ở góc độ phát triển, ông Trần Tiến Duẩn cho rằng dữ liệu được xem là tài sản chiến lược. “Bởi nó quyết định chất lượng nội dung sản phẩm báo chí, hiệu quả vận hành, khả năng thấu hiểu công chúng và năng lực cạnh tranh của một cơ quan báo chí”, ông cho biết.
“Vốn chiến lược” tạo ra sự khác biệt
Giá trị của dữ liệu càng trở nên rõ nét khi AI ngày càng phổ biến. Theo ông Trần Tiến Duẩn, các tòa soạn sẽ không mất quá nhiều thời gian để tiếp cận và sử dụng những công cụ công nghệ mới. Điều tạo nên sự khác biệt giữa các cơ quan báo chí sẽ không còn đơn thuần là ai sử dụng AI trước, mà là ai sở hữu một kho dữ liệu chất lượng hơn. “Các tòa soạn sẽ nhanh chóng tiếp nhận và sử dụng những công cụ dựa trên công nghệ mới giống nhau. Sự khác biệt sẽ nằm chủ yếu ở kho dữ liệu mà mỗi cơ quan tích lũy được. Các kho dữ liệu ấy là “vốn chiến lược” tạo nên bản sắc và thế mạnh riêng của từng tòa soạn”, ông nhấn mạnh.
Nói cách khác, khi công cụ ngày càng phổ cập, dữ liệu riêng mới là thứ khó sao chép.
Theo Tổng biên tập VietnamPlus, một tòa soạn có kho dữ liệu được phân loại, quản lý tốt, xác định rõ quyền sở hữu và bản quyền sẽ có nền tảng để xây dựng những công cụ AI phù hợp với nghiệp vụ và tôn chỉ của mình. Ngược lại, nếu dữ liệu phân tán, thiếu siêu dữ liệu hoặc không xác định được nguồn gốc, ngay cả những công nghệ AI tiên tiến cũng khó có thể tạo ra kết quả đáng tin cậy.
Nhưng đây cũng là điểm đặt ra một thách thức lớn đối với các cơ quan báo chí: Dữ liệu được tích lũy ngày càng nhiều, song khả năng quản trị và khai thác lại chưa theo kịp.
