Người đứng đầu tòa soạn sẽ đảm nhận một vai trò mới
Nếu như vài năm trước, câu chuyện chuyển đổi số trong các tòa soạn chủ yếu xoay quanh việc đầu tư công nghệ, xây dựng nền tảng hay ứng dụng trí tuệ nhân tạo, thì những cuộc trao đổi gần đây với lãnh đạo các cơ quan báo chí cho thấy trọng tâm đã thay đổi.
Công nghệ vẫn là điều kiện cần, nhưng điều được nhắc đến nhiều hơn là chiến lược phát triển, năng lực quản trị và cách mỗi tòa soạn tổ chức dữ liệu như một nguồn lực cốt lõi.
Sự dịch chuyển ấy cũng kéo theo một yêu cầu mới đối với người đứng đầu cơ quan báo chí. Quyết định về dữ liệu không còn là công việc có thể giao hoàn toàn cho bộ phận công nghệ. Đó là những quyết định liên quan trực tiếp đến chiến lược phát triển, quyền sở hữu tài sản số, mô hình hợp tác và năng lực cạnh tranh của tòa soạn trong nhiều năm tới.
Ông Trần Tiến Duẩn, Tổng Biên tập VietnamPlus cho rằng lãnh đạo cơ quan báo chí cần trực tiếp trả lời được những câu hỏi căn bản: Tòa soạn đang sở hữu những loại dữ liệu nào, dữ liệu được quản lý ở đâu, ai chịu trách nhiệm quản lý, ai được quyền khai thác; dữ liệu nào có thể chia sẻ, dữ liệu nào cần được bảo vệ và quyền lợi đối với dữ liệu báo chí sẽ được bảo đảm ra sao khi hợp tác với các nền tảng số và doanh nghiệp AI.
Theo ông, cùng với chiến lược nội dung và chiến lược phát triển công chúng, mỗi cơ quan báo chí cần xây dựng chiến lược dữ liệu của riêng mình, đồng thời thiết lập các tiêu chuẩn, cơ chế phân quyền và quy trình quản trị rõ ràng. Chỉ khi được quản trị đúng cách, dữ liệu mới có thể tham gia vào toàn bộ hoạt động của tòa soạn, từ phát hiện đề tài, tổ chức sản xuất, phát triển sản phẩm đến đánh giá hiệu quả hoạt động.
“Trong xu hướng mới này, năng lực cạnh tranh của một cơ quan báo chí sẽ không chỉ được quyết định bởi số lượng tin bài, mà còn bởi chất lượng kho dữ liệu và mức độ tin cậy mà cơ quan đó tạo dựng được trong xã hội”, ông Duẩn nhấn mạnh.
Lợi thế cạnh tranh sẽ dịch chuyển từ công nghệ sang dữ liệu
Nếu AI là động cơ của tòa soạn số, thì dữ liệu chính là nhiên liệu. Động cơ có thể ngày càng phổ biến, nhưng chất lượng “nhiên liệu” sẽ quyết định mỗi tòa soạn có thể đi được đến đâu.
Ông Lê Xuân Trung, Phó Tổng Biên tập Báo điện tử Tuổi Trẻ, gọi đây là “điểm sống còn” của các cơ quan báo chí trong vài năm tới.
“Đây có lẽ là điểm sống còn của các cơ quan báo chí trong vài năm tới. Khi AI ngày càng tham gia vào sản xuất, phân phối và cá nhân hóa nội dung, thì dữ liệu sạch, có cấu trúc chính là “nguyên liệu” để AI hoạt động tốt”, ông nói.
Theo ông, khoảng cách giữa các tòa soạn sẽ không còn được quyết định bởi việc tiếp cận công nghệ sớm hay muộn. Điều tạo nên khác biệt là khả năng tổ chức, chuẩn hóa và khai thác những nguồn dữ liệu mà mỗi cơ quan báo chí tích lũy được qua thời gian.
Nhận định này cũng phản ánh một thực tế đang diễn ra trên thế giới. AI có thể được mua, các mô hình ngôn ngữ lớn có thể được thuê hoặc tích hợp, nhưng kho dữ liệu được tạo dựng từ hàng chục năm tác nghiệp, kiểm chứng thông tin và đồng hành cùng công chúng là tài sản mà không một nền tảng nào có thể sao chép trong thời gian ngắn.
Đó không chỉ là dữ liệu về nội dung, mà còn là dữ liệu về độc giả, hành vi tiếp cận thông tin, quy trình tác nghiệp, kho tư liệu, mạng lưới nguồn tin và tri thức được tích lũy qua nhiều thế hệ người làm báo. Khi được chuẩn hóa và tổ chức bài bản, những nguồn dữ liệu này sẽ trở thành nền tảng để AI hỗ trợ phát hiện đề tài, cá nhân hóa nội dung, phát triển sản phẩm mới và tối ưu hoạt động của tòa soạn.
Nói cách khác, cuộc cạnh tranh của báo chí đang dịch chuyển từ việc sở hữu công nghệ sang khả năng tạo lập và quản trị dữ liệu.
Nguồn lực sẽ quyết định tốc độ chuyển đổi
Chiến lược chỉ tạo ra thay đổi khi đi cùng khả năng thực thi. Với chuyển đổi số báo chí cũng vậy. Sau giai đoạn xác lập nhận thức và định hướng, bài toán đặt ra hiện nay không còn là “có chuyển đổi hay không”, mà là chuyển đổi bằng nguồn lực nào và với tốc độ ra sao.
Ông Nguyễn Ngọc Toàn, Tổng Biên tập Báo Thanh Niên, kỳ vọng Luật Báo chí năm 2025 sẽ tạo thêm động lực cho quá trình này khi lần đầu tiên đặt ra định hướng phát triển hạ tầng dữ liệu báo chí số và khuyến khích ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong hoạt động báo chí. Theo ông, chuyển đổi số đã trở thành chương trình nghị sự của nhiều cơ quan báo chí, nhưng quá trình triển khai vẫn còn không ít lúng túng.
“Bên cạnh nỗ lực tự thân của từng tòa soạn, từng tổng biên tập, tôi mong muốn các cơ quan lãnh đạo, chỉ đạo, quản lý và cơ quan chủ quản báo chí tiếp tục có các bước đi cụ thể hóa thiết thực, giúp các cơ quan báo chí có điều kiện thuận lợi về cơ chế đầu tư, sử dụng nguồn lực để quá trình chuyển đổi số vượt qua ngưỡng ngập ngừng hiện nay. Nguồn lực là chìa khóa để mở ra cánh cửa chuyển đổi số”, ông chia sẻ.
Theo ông, khi có đủ nguồn lực, mỗi tòa soạn sẽ chủ động xây dựng mô hình phát triển phù hợp với tôn chỉ, đối tượng công chúng và điều kiện thực tế của mình. Vai trò của cơ quan quản lý nhà nước không phải là lựa chọn cách làm thay cho các cơ quan báo chí, mà là thiết lập các quy chuẩn và hành lang để mỗi tòa soạn phát huy tính chủ động, sáng tạo trong quá trình chuyển đổi.
Sau nhiều thập niên, báo chí đã nhiều lần thay đổi bởi sự xuất hiện của internet, mạng xã hội hay điện thoại thông minh. AI sẽ tiếp tục tạo ra một cuộc chuyển dịch mới. Nhưng khác với những lần trước, yếu tố quyết định sẽ không còn nằm ở việc sở hữu công nghệ nhanh hơn hay nhiều hơn.
Công nghệ sẽ tiếp tục thay đổi. AI cũng sẽ tiếp tục phát triển. Rồi sẽ đến lúc các công cụ AI trở thành điều kiện phổ biến đối với mọi tòa soạn. Điều không dễ sao chép là cách mỗi cơ quan báo chí tạo lập, chuẩn hóa và tổ chức những giá trị đã tích lũy được qua thời gian dưới dạng dữ liệu, tri thức và niềm tin của công chúng.
Trong kỷ nguyên AI, dữ liệu không còn chỉ là tài sản của báo chí. Dữ liệu sẽ trở thành nền móng để kiến tạo tòa soạn của tương lai.
