Trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi sâu sắc cách sản xuất, phân phối và tiếp nhận thông tin. Trong bối cảnh nhiều cơ quan báo chí chuyển đổi mô hình hoạt động, tinh gọn bộ máy, không ít người đặt câu hỏi: Liệu AI có khiến nghề báo mất đi sức hút? Tuy nhiên, thực tế cho thấy, AI sẽ thay đổi cách làm báo, nhưng không thể thay thế nhà báo.
AI buộc đào tạo báo chí phải thay đổi
Chia sẻ với phóng viên Nhà báo và Công luận, ThS Phạm Thanh Huyền, Trưởng khoa Báo chí - Truyền thông và Quay phim (Trường Cao đẳng Phát thanh - Truyền hình Hà Nội) cho biết, AI và mạng xã hội đang tạo ra những thay đổi chưa từng có đối với môi trường báo chí. Điều đó đòi hỏi các cơ sở đào tạo phải đổi mới cả nội dung lẫn phương pháp giảng dạy.
Nếu trước đây, chương trình đào tạo tập trung vào kỹ năng tác nghiệp truyền thống thì hiện nay sinh viên phải được trang bị thêm năng lực sử dụng AI, sản xuất nội dung đa nền tảng, khai thác dữ liệu số và đặc biệt là kỹ năng kiểm chứng thông tin trong môi trường số.
Theo bà Huyền, công nghệ chỉ là công cụ hỗ trợ. Điều quyết định giá trị của một nhà báo vẫn là tư duy phản biện, đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm đối với thông tin. "AI có thể hỗ trợ rất nhiều khâu trong quy trình sản xuất báo chí nhưng không thể thay thế khả năng đánh giá, lựa chọn và chịu trách nhiệm của con người", bà nhấn mạnh.
Vì vậy, nhà trường không cấm sinh viên sử dụng AI mà ngược lại, hướng dẫn cách khai thác công cụ này đúng mục đích: từ tìm kiếm tư liệu, gợi ý ý tưởng, biên tập đến hỗ trợ sản xuất nội dung. Song song với đó là yêu cầu người học phải biết đặt câu hỏi, xác minh nguồn tin, phản biện và chịu trách nhiệm với sản phẩm báo chí của mình.
Theo bà Huyền, mục tiêu đào tạo hiện nay không phải để AI làm thay sinh viên mà là giúp sinh viên biết làm chủ AI. Sự phát triển của AI khiến nhiều sinh viên lo lắng khi các công cụ hiện nay đã có thể viết tin, dựng video hay tạo nội dung chỉ trong vài phút. Tuy nhiên, Th.S Phạm Thanh Huyền cho rằng, nỗi lo này không đồng nghĩa với việc nghề báo sẽ biến mất.
Theo bà, AI có thể tổng hợp dữ liệu, gợi ý nội dung và hỗ trợ sản xuất nhanh chóng nhưng không thể đi hiện trường, quan sát thực tế, cảm nhận đời sống hay đặt ra những câu hỏi sắc sảo từ trải nghiệm của một con người.
Quan trọng hơn, AI không thể chịu trách nhiệm xã hội đối với một tác phẩm báo chí. "Các cơ quan báo chí trong tương lai cần những nhà báo biết làm chủ AI để tạo ra những sản phẩm đáng tin cậy", bà nói. Đó cũng là lý do nghề báo vẫn giữ được sức hút đối với nhiều người trẻ.
Bà Huyền nhấn mạnh rằng, điều hấp dẫn nhất của nghề báo là cơ hội được khám phá cuộc sống, kể những câu chuyện có ý nghĩa và tạo ra giá trị tích cực cho cộng đồng.
Báo chí ngày nay cũng không còn giới hạn ở báo in hay truyền hình mà mở rộng sang báo chí số, truyền thông đa phương tiện và sản xuất nội dung trên nhiều nền tảng. Chính khả năng thích ứng liên tục ấy khiến nghề báo vẫn là lĩnh vực giàu sức sống trong thời đại số.
Nghề báo luôn đòi hỏi lao động nghiêm túc, sự dấn thân
Vừa tốt nghiệp chuyên ngành Truyền thông đa phương tiện (Trường Cao đẳng Phát thanh - Truyền hình Hà Nội), bạn Nguyễn Thị Oanh (21 tuổi) cho biết bản thân chưa từng xem AI là đối thủ.
Theo Oanh, AI có thể tổng hợp thông tin rất nhanh nhưng không thể thay thế quá trình đi tìm sự thật, kiểm chứng nguồn tin hay những trải nghiệm thực tế tại hiện trường. "Nghề báo không chỉ là tạo ra nội dung mà còn là hành trình lắng nghe, quan sát, đối thoại với nhân vật và phản ánh cuộc sống từ góc nhìn của con người", Oanh chia sẻ.
Chính vì vậy, thay vì lo sợ AI, cô chủ động học cách khai thác công cụ này trong học tập và tác nghiệp như tổng hợp tài liệu, rà soát lỗi diễn đạt, gợi ý ý tưởng hay hỗ trợ dịch thuật. Tuy nhiên, Oanh đặt ra nguyên tắc không để AI viết hoàn chỉnh một bài báo, cũng không sử dụng AI để kiểm chứng hay xác thực thông tin. Theo cô, trách nhiệm xác minh sự thật luôn thuộc về người làm báo.
Trong quá trình thực tập tại các cơ quan báo chí, điều Oanh nhận thấy rõ nhất là các tòa soạn hiện nay cần những người có khả năng làm báo đa nền tảng: biết viết, quay, dựng, sản xuất video, sử dụng công nghệ và thích nghi nhanh với môi trường số.
Thay vì hoang mang trước việc nhiều cơ quan báo chí tinh gọn bộ máy, cô lựa chọn đầu tư nhiều hơn vào kỹ năng nghề nghiệp và trải nghiệm thực tế. "Tôi nhận ra vấn đề không nằm ở việc nghề báo hết cơ hội mà là yêu cầu đối với người làm báo ngày càng cao hơn", Oanh nói.
Cùng chung quan điểm với bạn Oanh, tân cử nhân Đỗ Thị Nhung (22 tuổi, Học viện Báo chí và Tuyên truyền), cho rằng AI chỉ là một mắt xích trong quy trình sản xuất báo chí. Theo Nhung, những tác phẩm điều tra, phóng sự chuyên sâu hay các tuyến bài dài hơi vẫn đòi hỏi quá trình lao động nghiêm túc, sự dấn thân và khả năng phát hiện vấn đề mà AI không thể thay thế.
Từ những kỳ thực tập, Nhung nhận thấy kỹ năng quan trọng nhất của nhà báo trẻ là xây dựng và duy trì nguồn tin, khả năng phỏng vấn, phát hiện đề tài và khai thác thông tin từ nhân vật. Đó đều là những năng lực được hình thành từ trải nghiệm thực tế chứ không thể có chỉ bằng thuật toán.
Trong học tập, cô sử dụng AI để bóc băng ghi âm, biên tập văn bản hay gợi ý dàn ý phỏng vấn nhằm tiết kiệm thời gian cho những công việc mang tính kỹ thuật. Tuy nhiên, phần quan trọng nhất của tác phẩm vẫn phải do chính người làm báo thực hiện. Theo Nhung, nhà báo thời đại số cần thay đổi mạnh mẽ về tư duy truyền thông.
Không chỉ viết tốt, họ còn phải biết kể chuyện bằng nhiều định dạng, hiểu hành vi tiếp nhận thông tin của công chúng trên nền tảng số và liên tục đổi mới cách thể hiện để phù hợp với độc giả hiện đại.
Từ những chia sẻ trên cho thấy, điểm tương đồng giữa giảng viên báo chí và những người trẻ là niềm tin rằng AI sẽ tiếp tục phát triển nhưng không thể thay thế giá trị cốt lõi của nghề báo. Đó là khả năng kiểm chứng thông tin, tư duy phản biện, bản lĩnh nghề nghiệp, sự đồng cảm với con người và trách nhiệm đối với xã hội.
Một nhà báo giỏi không phải là người sử dụng AI nhiều nhất mà là người biết khi nào cần đến AI và khi nào phải dựa vào trải nghiệm, bản lĩnh và lương tâm nghề nghiệp của mình. Do đó, để gửi thông điệp tới những bạn trẻ đang phân vân trước lựa chọn theo học báo chí trong kỷ nguyên AI, ThS Phạm Thanh Huyền nhắn nhủ rằng: "Đừng sợ AI, hãy học cách làm chủ AI trong thời đại số".
Bởi trong kỷ nguyên AI, báo chí càng cần những người biết kiểm chứng sự thật, giữ vững đạo đức nghề nghiệp và đặt lợi ích công chúng lên hàng đầu. AI có thể hỗ trợ công việc, nhưng bản lĩnh, sự trung thực và trách nhiệm của người làm báo mới là nền tảng tạo nên niềm tin - những giá trị mà công nghệ không thể thay thế.
