Chủ thầu, điều dưỡng bỏ phố về quê làm đường phên
Nằm phía tây huyện Nghĩa Đàn cũ (Nghệ An) xã Nghĩa Hưng từ lâu được biết đến như một vùng đất của mía và mật. Trên những triền đất pha cát ven sông Hiếu, gần 1.300 ha mía xanh tốt quanh năm tạo nên nguồn nguyên liệu dồi dào cho nghề nấu mật và làm đường phên nổi tiếng. Nghề truyền thống này đã nuôi sống nhiều thế hệ, trở thành nét văn hóa đặc trưng của miền Tây xứ Nghệ.
Gia đình ông Trần Văn Sáng (53 tuổi, xóm Xuân Lam) là một trong những cơ sở gìn giữ nghề làm đường phên lâu năm. Nhắc đến nghề, người đàn ông này cho hay từng có thời gian nghề bị mai một vì thị trường thu hẹp, nhiều hộ chuyển sang buôn bán hoặc làm thuê. Nhưng mấy năm trở lại đây, nhận thấy nhu cầu thị trường tăng mạnh, người Nghĩa Hưng lại trở về với bếp mật, khuôn gỗ, giữ lửa cho nghề truyền thống.
Nếu ông Sáng là người giữ nghề lâu năm thì cơ sở sản xuất của anh Phạm Quang Yên (43 tuổi, trú xóm Xuân Lam) lại là minh chứng cho sự chuyển mình của nghề truyền thống. Anh Yên trước đây là chủ thầu xây dựng, còn vợ anh - chị Tần Thị Hằng (40 tuổi) từng làm điều dưỡng tại bệnh viện tuyến tỉnh.
Sau gần chục năm công tác trong bệnh viện, sinh sống tại thành phố, vợ chồng anh đã có quyết định khiến nhiều người bất ngờ. Đó là nghỉ việc tại bệnh viện, thôi làm chủ thầu để khăn gói về quê.
“Để đi đến quyết định đó là điều không hề dễ dàng đối với chúng tôi khi nhiều người nghe tin đã can ngăn. Ai cũng bảo sau bao nhiêu năm đèn sách, có công việc ổn định nơi thành phố lại bỏ để về quê, bắt đầu với nghề truyền thống nặng nhọc, vất vả. Nhưng vợ chồng tôi vẫn quyết định về quê với mong muốn cùng người bố lớn tuổi giữ nghề truyền thống và hy vọng cuộc sống gia đình sẽ tốt hơn khi mình dám bứt phá”, anh Yên chia sẻ về quyết định của hai vợ chồng thời điểm đó.
Năm 2019, vợ chồng anh quyết định bỏ phố về quê để làm mật mía, đường phên, đường phèn. Trở về quê sau nhiều năm sống tại thành phố nên chân tay có phần lóng ngóng. Vợ chồng anh cũng bị nhiều người hồ nghi về quyết định được xem là đường đột và mơ hồ. Tuy vậy, anh vẫn quyết tâm sẽ bắt đầu lại với nghề truyền thống hàng chục năm tại địa phương bằng việc mở xưởng sản xuất.
Xưởng của anh rộng hàng nghìn mét vuông, luôn đỏ lửa từ sáng đến chiều tối. Mỗi ngày, xưởng nấu khoảng 300kg mật để làm đường phên và đường phèn. Với suy nghĩ làm nghề lâu dài, anh đầu tư xây bếp kiên cố gồm ba nồi chuyên dụng nối liền nhau: một nồi nấu mật, một nồi đánh mật bằng mô-tơ và một nồi hâm mật để giữ độ sánh.
Nói về quy trình làm đường phên, người đàn ông này cho biết cũng lắm công đoạn và tỉ mỉ. Mật được đổ vào chảo nấu trong khoảng một tiếng. Ở công đoạn này, người thợ luôn tay đánh tan mật để tránh bị cháy. Đây là công đoạn quan trọng nhất, đòi hỏi người thợ cần căn chuẩn thời gian, nếu sơ ý để mật cháy thì sẽ kém chất lượng.
Mật sau khi chín được cho vào chảo đánh. Chảo này được bố trí động cơ kết nối với bộ phận bằng sắt, có chức năng quay vòng, đánh tan mật trước khi đổ vào khuôn. Mỗi lần đánh khoảng 10-15 phút cho đến khi mật chuyển sang màu vàng nâu đặc trưng. Sau đó, mật được đổ vào khuôn làm bằng gỗ, mỗi khuôn dài khoảng 60 cm, rộng 6-7 cm.
Sau khi đổ khuôn, đường bắt đầu cô đặc, người thợ sẽ khéo léo tháo khuôn, dựng các tấm đường phên lên để khô đều hai mặt, rồi xếp thành từng mẻ lớn để đóng gói. Anh Yên cho biết, hiện nay giá đường phên khoảng 28 nghìn đồng/kg, tiêu thụ khắp cả nước, đem lại thu nhập ổn định cho gia đình.
Giữ vị ngọt nghề xưa
Không dừng lại ở sản phẩm truyền thống, anh Yên còn sản xuất đường phèn - loại có giá trị cao nhất trong các sản phẩm từ mật mía. Đường phèn được nấu kỹ, ủ trong thùng inox chửng nửa năm để kết tinh tự nhiên thành những tảng trong veo.
Mỗi năm, xưởng sản xuất 3-4 tấn đường phèn, bán với giá 156.000-160.000 đồng/kg. Anh chia sẻ, sản phẩm này cũng được thị trường ưa chuộng để pha siro, ngâm thảo dược hoặc chế biến các bài thuốc dân gian. Để đáp ứng thị trường hiện đại, anh Yên đóng gói hút chân không, bán online và đưa sản phẩm tham gia OCOP, hiện đã đạt 3 sao.
Chia sẻ về dự định tương lai, người đàn ông này cho hay, cơ sở đang hoàn thiện để hướng đến chuẩn 4 sao, nhằm đưa mặt hàng này ra nước ngoài. “Dù là sản phẩm truyền thống nhưng tôi tin rằng sẽ được nhiều người tin dùng. Minh chứng đó là sản phẩm của chúng tôi luôn có người đặt hàng, tiêu thụ đều đặn”, anh Yên cho biết.
Ông Đinh Thế Hiển, Trưởng phòng Kinh tế xã Nghĩa Hưng cho biết, cây mía và nghề làm đường đang mang lại thu nhập ổn định cho người dân. Một số sản phẩm từ mật mía đã đạt chuẩn OCOP 3 sao. Thời gian tới, chính quyền địa phương dự kiến quy hoạch vùng nguyên liệu và hỗ trợ các cơ sở nâng hạng sản phẩm, đảm bảo tiêu chí sạch – chất lượng, góp phần đưa thương hiệu đường phên Nghĩa Hưng đi xa hơn.
Giữa guồng quay của cuộc sống hiện đại, nghề làm đường phên Nghĩa Hưng vẫn được gìn giữ bằng sự bền lòng và bàn tay khéo léo của những người thợ quê như vợ chồng anh Yên. Vị ngọt thanh của đường phên, đường phèn là thành quả mà người dân nơi đây có được sau nhiều năm giữ nghề cha ông để lại.
