Nhận diện “nút thắt”
Tại hội thảo “Sân khấu Thủ đô với công nghiệp văn hóa” vừa diễn ra ở Hà Nội, nhiều ý kiến tham luận gặp nhau ở một nhận định: Sân khấu Hà Nội không thiếu tác phẩm có giá trị, không thiếu nghệ sĩ tài năng. Điều còn thiếu là cơ chế để các nguồn lực văn hóa vận hành như một chỉnh thể, giúp một tác phẩm sân khấu không chỉ sống trong vài đêm diễn mà tiếp tục tạo ra giá trị về văn hóa, kinh tế và sức lan tỏa xã hội.
Theo nhà biên kịch Lê Quý Hiền, sân khấu Hà Nội đang lâm vào cảnh “áo gấm đi đêm”, bởi đời sống của vở diễn trên sân khấu quá ngắn. Không giống các loại hình nghệ thuật khác, mỗi đêm diễn sân khấu giống như một lần “xuất bản” và “tái bản”, còn số lượng khán giả chính là “lượng phát hành”. Nhưng khi vở diễn kết thúc giai đoạn công diễn và vắng khách, nó gần như bị cất vào kho, chỉ còn tồn tại trong ký ức của khán giả.
Trong khi đó, ở nhiều quốc gia có nền sân khấu phát triển, một vở diễn có đời sống hàng chục, thậm chí hàng trăm năm, được nhiều thế hệ nghệ sĩ kế tục biểu diễn và nhiều thế hệ công chúng thưởng thức. Ông Hiền dẫn chứng, tại Moskva, khán giả giờ đây vẫn có thể xem “Bình minh nơi đây yên tĩnh” dù vở diễn đã được dàn dựng từ gần một thế kỷ trước. Tại Paris, những tác phẩm kinh điển như “Tartuffe” vẫn được biểu diễn với nguyên bản dàn dựng nhiều thập niên trước và luôn kín khán giả, dù giá vé đắt đỏ lên tới khoảng 3 triệu đồng. Nhưng ở Việt Nam, những tác phẩm từng tạo nên dấu ấn của sân khấu như “Tôi và chúng ta” hay “Hà My của tôi” gần như không còn cơ hội đến với khán giả trẻ.
“Dù biết Lưu Quang Vũ, Doãn Hoàng Giang là tác giả, là đạo diễn tài hoa, lừng danh nhưng có ai làm luận văn thạc sĩ, tiến sĩ thì cũng chỉ nói lại những điều người khác nói mà không nói bằng cảm nhận, phân tích của chính mình”, nhà biên kịch Lê Quý Hiền nói.
Nhìn rộng hơn, NSND Lê Tiến Thọ cho rằng, thực trạng này phản ánh khoảng cách giữa tiềm năng và khả năng chuyển hóa thành giá trị của sân khấu trong nền công nghiệp văn hóa.
Theo Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa đến năm 2030, lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn được kỳ vọng đạt doanh thu khoảng 800 tỷ đồng. Tuy nhiên, sau một thập niên triển khai, sân khấu vẫn chưa tạo được bước đột phá cả về thị trường lẫn doanh thu. Những con số kỳ vọng vẫn còn khá xa thực tế khi hoạt động dựng vở chủ yếu dựa vào nguồn ngân sách, lượng khán giả chưa ổn định và thị trường chưa hình thành rõ nét.
Đạo diễn Đường Minh Giang cũng cho rằng, với vị thế là trung tâm sân khấu lớn nhất cả nước, Hà Nội đang đứng trước cơ hội lớn để phát triển công nghiệp văn hóa. Để tận dụng cơ hội đó, sân khấu không thể chỉ trông chờ vào hào quang quá khứ hay đầu tư cơ sở vật chất, mà cần một cuộc đổi mới toàn diện về tư duy quản trị, sáng tạo và phát triển thị trường.
“Công nghiệp hóa sân khấu không thuần túy là việc mua sắm máy móc hay tăng giá vé, mà là một cuộc đại cách mạng về tư duy quản trị, chuỗi giá trị và tư cách sáng tạo”, đạo diễn Đường Minh Giang nhận định.
Tuy nhiên, theo ông Giang, quá trình công nghiệp hóa cũng đặt ra không ít thách thức. Áp lực doanh thu có thể khiến sân khấu chạy theo thị hiếu dễ dãi, đánh mất bản sắc; sự thiếu hụt lực lượng đạo diễn, biên kịch và nhà sản xuất trẻ, cùng sức ép cạnh tranh từ các nền tảng giải trí số, đang trở thành những rào cản lớn đối với sự phát triển của sân khấu.
Kiến tạo “hệ sinh thái sân khấu Thủ đô”
Nhấn mạnh muốn phát triển công nghiệp văn hóa cần bắt đầu từ việc xây dựng hệ sinh thái sân khấu, trong đó tác phẩm là trung tâm, nghệ sĩ là động lực và khán giả là đích đến, NSƯT, đạo diễn Nghiêm Nhan cho rằng, một tác phẩm chỉ tồn tại trong vài buổi diễn sẽ rất khó tạo thành sản phẩm của công nghiệp văn hóa.
Theo ông, điều Hà Nội đang thiếu chính là cơ chế để những tác phẩm có chất lượng tiếp tục sống sau đêm công diễn đầu tiên. Vì vậy, đã đến lúc cần chuyển từ tư duy đầu tư từng vở diễn sang tư duy xây dựng một hệ sinh thái, nơi mọi thành tố cùng tham gia nuôi dưỡng vòng đời của tác phẩm. Trong hệ sinh thái ấy, tác phẩm sân khấu giữ vai trò hạt nhân. Bao quanh tác phẩm là nhà hát, doanh nghiệp, truyền thông, du lịch, giáo dục, công nghệ, các không gian sáng tạo và cộng đồng khán giả.
“Một hệ sinh thái sân khấu khỏe mạnh không được đo bằng số lượng nhà hát hay số buổi diễn, mà được đo bằng khả năng tạo ra vòng tuần hoàn sáng tạo. Khi vòng tuần hoàn ấy vận hành liên tục, sân khấu sẽ tự tái tạo sức sống và phát triển bền vững”, đạo diễn Nghiêm Nhan khẳng định.
Đồng quan điểm, TS. Cao Ngọc cho rằng, trong nhiều năm qua, các lĩnh vực văn hóa vẫn chủ yếu được phát triển theo tư duy ngành, mỗi đơn vị hoạt động tương đối độc lập. Trong khi đó, giá trị của công nghiệp văn hóa không được tạo ra từ từng lĩnh vực riêng lẻ mà từ sự kết nối giữa nghệ thuật, di sản, du lịch, giáo dục, công nghệ, truyền thông và các ngành dịch vụ sáng tạo.
Vì vậy, điều sân khấu Hà Nội còn thiếu không phải là nguồn lực mà là cách định vị vai trò của sân khấu trong hệ sinh thái công nghiệp văn hóa. Nếu vẫn chỉ được nhìn như một thiết chế biểu diễn độc lập, sân khấu sẽ khó phát huy hết tiềm năng. Chỉ khi kết nối chặt chẽ với du lịch, giáo dục, truyền thông, công nghệ và các ngành sáng tạo khác, sân khấu mới có thể hình thành chuỗi giá trị bền vững và trở thành một động lực thực sự của công nghiệp văn hóa Thủ đô.
Với cách tiếp cận này, sân khấu không chỉ là một loại hình nghệ thuật biểu diễn mà còn là trung tâm kết nối nhiều nguồn lực. Một vở diễn có thể đồng thời trở thành sản phẩm du lịch, nội dung giáo dục, sự kiện truyền thông và trải nghiệm văn hóa. Giá trị của sân khấu vì thế không chỉ được đo bằng số buổi diễn hay doanh thu bán vé, mà còn ở khả năng tạo ra những chuỗi giá trị lan tỏa sang nhiều lĩnh vực khác.
Theo TS. Cao Ngọc, Hà Nội hội tụ gần như đầy đủ các điều kiện để xây dựng hệ sinh thái ấy với hệ thống nhà hát, di sản phong phú, mạng lưới đào tạo nghệ thuật, doanh nghiệp sáng tạo và thị trường văn hóa lớn. Điều cần làm hiện nay là chuyển trọng tâm từ phát triển từng thiết chế sang kiến tạo một hệ sinh thái sân khấu, nơi nhà hát, doanh nghiệp, ngành du lịch, truyền thông, công nghệ, các không gian di sản và cộng đồng sáng tạo cùng tham gia tạo ra giá trị.
“Đã đến lúc cần chuyển từ tư duy quảng bá từng sản phẩm sang xây dựng thương hiệu “sân khấu Thủ đô” như một bộ phận của thương hiệu văn hóa Hà Nội. Thương hiệu ấy không chỉ được tạo nên bởi các nhà hát, mà còn bởi toàn bộ hệ thống không gian biểu diễn, lễ hội, chương trình nghệ thuật, hoạt động giáo dục, trải nghiệm du lịch và các sự kiện sáng tạo diễn ra trên địa bàn thành phố”, TS. Cao Ngọc đề xuất.
