Đây là hai di tích đầu tiên tại Đà Nẵng được xếp hạng theo loại hình này kể từ khi Luật Di sản văn hóa năm 2024 có hiệu lực.
Theo tài liệu của Sở VHTT&DL thành phố Đà Nẵng, Đồn Chơn Sảng và Trạm Nam Chơn là hai công trình quân sự tiêu biểu trong hệ thống phòng thủ ven biển dưới triều Nguyễn, được xây dựng và hoàn thiện từ thế kỷ XVII đến giữa thế kỷ XIX. Với vị trí chiến lược tại cửa ngõ phía Bắc vịnh Đà Nẵng, hai công trình có nhiệm vụ kiểm soát tuyến đường thiên lý Bắc - Nam, bảo vệ cửa ngõ vịnh Đà Nẵng, góp phần bảo vệ kinh đô Huế và vùng duyên hải miền Trung.
Tại khu vực này từng diễn ra những trận giao tranh ác liệt giữa quân đội triều Nguyễn và liên quân Pháp - Tây Ban Nha trong cuộc xâm lược Đà Nẵng giai đoạn 1858 - 1860.
Ngày 18/11/1859, dưới sự yểm trợ hỏa lực từ các chiến hạm ngoài vịnh, liên quân Pháp - Tây Ban Nha chia thành hai cánh đổ bộ, tiến công pháo đài Định Hải và Đồn Chơn Sảng. Dù quân triều Nguyễn chống trả quyết liệt, nhiều công sự phòng thủ tại khu vực bị phá hủy do hỏa lực vượt trội của đối phương. Tuy nhiên, liên quân không thể vượt qua đèo Hải Vân để tiến ra kinh đô Huế.
Trận giao tranh ngày 18/11/1859 còn được ghi lại qua ký họa thực địa của sĩ quan hải quân Pháp Napoléon Montebello, sau đó được họa sĩ Jean Baptiste Henri Durand Brager thể hiện thành tranh khắc, đăng trên tuần báo Le Monde Illustré ngày 21/1/1860 tại Paris. Đây là tư liệu hình ảnh có giá trị, góp phần tái hiện không gian phòng thủ ven biển Đà Nẵng và những sự kiện lịch sử gắn với khu vực.
Nhằm nhận diện đầy đủ giá trị của hai công trình, từ ngày 25/5/2026, thành phố Đà Nẵng phối hợp với Viện Khảo cổ học tổ chức khai quật khảo cổ khẩn cấp tại Đồn Chơn Sảng và Trạm Nam Chơn. Đợt khai quật kéo dài 45 ngày, với tổng diện tích 600m², mỗi địa điểm 300m², phát hiện nhiều dấu tích kiến trúc và di vật khảo cổ có giá trị.
Các phát hiện cung cấp thêm cứ liệu khoa học để xác định quy mô, cấu trúc, tính chất và niên đại của hai công trình, đồng thời cho thấy dấu vết của nhiều lớp niên đại lịch sử, góp phần làm rõ quá trình cư trú, giao thương và tổ chức phòng thủ tại khu vực chân đèo Hải Vân qua các thời kỳ.
Việc xếp hạng Đồn Chơn Sảng và Trạm Nam Chơn là di tích hỗn hợp cấp thành phố tạo cơ sở pháp lý cho công tác quản lý, bảo vệ, bảo tồn và phát huy giá trị di tích.
Thời gian tới, Trung tâm Quản lý Di sản và Bảo tàng Đà Nẵng sẽ phối hợp với các cơ quan liên quan nghiên cứu chuyên sâu kết quả khai quật, đề xuất giải pháp bảo vệ lâu dài các dấu tích khảo cổ, qua đó gìn giữ những giá trị lịch sử, văn hóa của hai công trình quân sự gắn với quá trình bảo vệ chủ quyền dân tộc.