Đường bay quốc tế bị thu hẹp
Trong tháng 9, Bộ Tài chính Mỹ tiếp tục đẩy mạnh “Chiến dịch cô lập kinh tế” nhằm vào ngành hàng không Iran. Hàng loạt hãng hàng không cùng các doanh nghiệp dịch vụ mặt đất, bán vé hoặc hỗ trợ sân bay của Iran đứng trước nguy cơ bị áp biện pháp trừng phạt thứ cấp, mất quyền tiếp cận hệ thống tài chính Mỹ.
Dù Washington không thể trực tiếp yêu cầu các sân bay nước ngoài từ chối máy bay Iran, mối đe dọa trừng phạt thứ cấp có thể khiến các sân bay, nhà cung cấp nhiên liệu và doanh nghiệp hàng không quốc tế dè chừng, từ chối tiếp tục phục vụ các hãng bay này.
Phía Mỹ nhận định các hãng hàng không Iran không đơn thuần phục vụ mục đích dân sự, mà còn đóng vai trò hậu thuẫn cho các mạng lưới quân sự và an ninh. Điển hình, hãng Mahan Air từng bị cáo buộc tiếp tay cho Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) vận chuyển binh lực cùng trang thiết bị vũ khí. Đáng chú ý, trong một cuộc phỏng vấn năm 2021, chính cựu Ngoại trưởng Iran Mohammad Javad Zarif cũng thừa nhận cố Tư lệnh lực lượng Quds Qassem Soleimani từng trưng dụng phi cơ dân dụng để đưa quân và khí tài sang chiến trường Syria.
Hệ quả trước mắt đối với hành khách là các chuyến bay bị hủy, đình chỉ và ngày càng ít lựa chọn để rời khỏi hoặc trở lại Iran. Các chuyến bay của Iran đến Baghdad và Muscat đã bị đình chỉ, thậm chí là hủy bỏ, trong khi Azerbaijan và Georgia cũng ngừng tiếp nhận một số chuyến bay do các hãng hàng không Iran khai thác.
Trả lời đài DW, một doanh nghiệp lữ hành tại Iran cho biết các đường bay kết nối nước này với Oman, Iraq, Azerbaijan và Georgia đang bị gián đoạn nghiêm trọng. Đáng chú ý, vào ngày 24/9, Turkmenistan đã từ chối cấp quyền bay qua không phận đối với một phi cơ cất cánh từ Tehran đi Dushanbe, buộc máy bay phải quay đầu về lại điểm xuất phát.
Thổ Nhĩ Kỳ, Armenia và Trung Quốc chưa công bố các hạn chế toàn diện, nhưng hành khách ngày càng e ngại đặt vé vì lo ngại mua vé nhưng không được sử dụng.
Song song đó, Washington đã đình chỉ Giấy phép Chung J-1, cơ chế trước đây cho phép một số máy bay nước ngoài được tạm thời quá cảnh hoặc dừng đỗ tại Iran dưới những điều kiện nhất định. Động thái siết chặt kiểm soát này làm gia tăng đáng kể rủi ro pháp lý và tài chính đối với các hãng hàng không, cảng hàng không, đơn vị cung ứng nhiên liệu cùng các doanh nghiệp dịch vụ mặt đất.
Do nhiều máy bay thương mại có linh kiện hoặc công nghệ do Mỹ sản xuất, các hoạt động liên quan đến Iran có thể chịu sự điều chỉnh của quy định trừng phạt Mỹ, khiến các doanh nghiệp nước ngoài phải cân nhắc thêm nguy cơ bị trừng phạt thứ cấp.
Khó kết nối với thế giới
Trước tình trạng các đường bay liên tục bị gián đoạn, nhiều hành khách tại Iran buộc phải chuyển sang phương án di chuyển bằng đường bộ. Chia sẻ với đài DW, một người dân cho biết sau khi chuyến bay bị hủy, anh đã phải đi đường bộ vượt biên giới sang Thổ Nhĩ Kỳ rồi mới có thể nối chuyến bay tới Istanbul.
Tại các khu vực biên giới, lượng người tìm cách rời Iran gia tăng do lo ngại các tuyến đường có thể tiếp tục bị gián đoạn. Tuy nhiên, cách di chuyển này đặc biệt khó khăn đối với gia đình, người cao tuổi, sinh viên và bệnh nhân, đồng thời làm chi phí tăng do phải trả thêm tiền vận tải đường bộ, lưu trú và các chuyến bay nối chuyến.
Vận tải hàng hóa bằng đường hàng không cũng chịu ảnh hưởng. Đây là phương thức quan trọng đối với những mặt hàng cần giao nhanh hoặc nhạy cảm như một số loại thuốc, thiết bị y tế, linh kiện công nghiệp và mẫu vật phòng thí nghiệm.
Những gián đoạn mới diễn ra trong bối cảnh ngành hàng không Iran vốn đã suy yếu sau nhiều năm chịu trừng phạt. Đội bay của nước này cũ kỹ, khó tiếp cận phụ tùng thay thế và có số lượng máy bay hoạt động hạn chế. Bộ trưởng Giao thông Vận tải Farzaneh Sadegh trước đó cũng thừa nhận một số chuyến bay phải vận hành mà không có sự hỗ trợ dẫn đường từ radar, khiến phi công phải đảm nhận trách nhiệm lớn hơn trong việc định hướng.
Ông Alireza Salavati, chuyên gia phân tích kinh tế chính trị kiêm Giám đốc điều hành Middle East Analytica tại London, nhận định việc mất các kết nối hàng không khó tạo ra tác động lớn và tức thì tới GDP Iran, bởi ngành này có quy mô tương đối nhỏ.
Theo ông, các quan chức Iran từng cho biết vào tháng 7 rằng nước này có khoảng 150 máy bay trong biên chế hoạt động, nhưng chỉ khoảng một nửa thực sự có thể bay tại bất kỳ thời điểm nào.
Tuy nhiên, tác động đáng kể hơn nằm ở khả năng kết nối của nền kinh tế. Các chuyến bay có vai trò quan trọng đối với hoạt động kinh doanh, cộng đồng người Iran ở nước ngoài, du học sinh, lao động chuyên môn cao và nhu cầu chữa bệnh ở nước ngoài. Khi các đường bay trực tiếp bị cắt giảm, hành khách có thể phải đi qua nước thứ ba, kéo theo chi phí vận chuyển, lưu trú và đôi khi cả thị thực.
Trong khi đó, các hãng hàng không nước ngoài đã cắt giảm đáng kể dịch vụ tới Iran từ trước. Nhiều hành khách thường sử dụng hãng hàng không Iran để tới các trung tâm trung chuyển như Istanbul, Muscat, Baghdad hoặc Yerevan rồi tiếp tục hành trình với các hãng nước ngoài. Nếu những chặng kết nối này tiếp tục bị cắt, mạng lưới hàng không quốc tế của Iran có nguy cơ thu hẹp đáng kể.
Áp lực trên hàng không cũng xuất hiện cùng lúc với những khó khăn trong vận tải biển. Gián đoạn quanh eo biển Hormuz, chi phí bảo hiểm và vận chuyển tăng cao cùng sức ép lên các cảng phía Nam đang khiến hoạt động xuất nhập khẩu của Iran thêm khó khăn.
Nếu chi phí thương mại đường biển tiếp tục tăng trong khi các kết nối hàng không bị thu hẹp, Iran sẽ ngày càng phụ thuộc vào đường bộ và những tuyến vận chuyển gián tiếp qua các quốc gia láng giềng.
