Bài học đường cao tốc chờ... trạm dừng nghỉ
Vừa qua, Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc đã yêu cầu Bộ Xây dựng cùng các bộ, ngành, địa phương liên quan khẩn trương đẩy nhanh tiến độ đầu tư, xây dựng các trạm dừng nghỉ trên các tuyến đường bộ cao tốc, phấn đấu hoàn thành trong năm 2026 theo tiến độ đã cam kết.
Thực tế triển khai hệ thống trạm dừng nghỉ trên tuyến cao tốc Bắc - Nam phía Đông cho thấy, dù Chính phủ, Bộ Xây dựng, các địa phương đã có nhiều chỉ đạo rất quyết liệt nhưng tiến độ nhiều dự án vẫn không đạt yêu cầu.
Một số dự án từng bị chậm từ 6 - 15 tháng chỉ vì mặt bằng bàn giao không đúng kế hoạch. Các thủ tục đầu tư kéo dài, thay đổi quy định pháp luật trong quá trình lựa chọn nhà đầu tư, biến động giá vật liệu xây dựng, một số nhà đầu tư chưa có kinh nghiệm triển khai.
Sau khi đường cao tốc hoàn thành, mỗi trạm dừng nghỉ lại phải thực hiện như một dự án riêng, từ lập dự án, giải phóng mặt bằng đến chuyển đổi mục đích sử dụng đất, chuyển đổi mục đích sử dụng rừng và nhiều thủ tục khác.
Điều này đồng nghĩa với việc một quy trình đầu tư gần như được lặp lại từ đầu. Nhiều địa phương sau khi hoàn thành dự án đường cao tốc lại phải huy động thêm nguồn lực để phục vụ dự án trạm dừng nghỉ.
Tiến độ đầu tư trạm dừng nghỉ không theo kịp tốc độ phát triển mạng lưới cao tốc, làm gián đoạn tính đồng bộ của công trình đi kèm với đó là những nguy cơ tiềm ẩn mất an toàn giao thông khi lái xe phải di chuyển trên một hành trình dài.
PGS.TS Trần Chủng, Chủ tịch Hiệp hội các nhà đầu tư công trình giao thông khẳng định trạm dừng nghỉ là hạ tầng thiết yếu trên cao tốc, vừa phục vụ nhu cầu nghỉ ngơi, ăn uống, vừa đảm bảo kỹ thuật phương tiện như bơm vá, tiếp nhiên liệu.
“Trong thời gian dài, chúng ta chỉ tập trung xây dựng tuyến chính mà chưa chú trọng đúng mức đến các hạng mục hậu cần phục vụ vận tải. Trạm dừng nghỉ bị coi là “công trình phụ” nên không được ưu tiên đầu tư đồng bộ”, ông Chủng nhận định.
Trạm dừng nghỉ phải đầu tư đồng bộ cùng đường cao tốc
Quy hoạch mạng lưới đường bộ xác định hệ thống cao tốc quốc gia Việt Nam gồm 46 tuyến với tổng chiều dài 10.106km, không chỉ dừng lại ở mục tiêu mở rộng chiều dài tuyến mà còn hướng tới nâng cao chất lượng khai thác.
Trong bối cảnh đó, Bộ Xây dựng đã đưa ra một cách tiếp cận mới trạm dừng nghỉ không còn là hạng mục phụ trợ, mà trở thành cấu phần thiết yếu cần được đầu tư đồng bộ cùng tuyến đường.
Đây được xem là bước điều chỉnh đáng chú ý trong tư duy phát triển hạ tầng giao thông, khi yêu cầu về trải nghiệm và sự an toàn của người tham gia giao thông ngày càng được đặt lên hàng đầu.
Theo Cục trưởng Cục Đường bộ Bùi Quang Thái, các dự án mới cần được tổ chức theo hướng đầu tư đồng bộ giữa đường cao tốc với các công trình kỹ thuật thiết yếu như hệ thống ITS, thu phí điện tử và trạm dừng nghỉ ngay từ giai đoạn chuẩn bị đầu tư.
Nhà nước sẽ giải phóng mặt bằng theo quy mô quy hoạch của trạm dừng nghỉ ngay cùng với giải phóng mặt bằng dự án đường cao tốc.
Đồng thời đầu tư các hạng mục dịch vụ công thiết yếu như bãi đỗ xe, khu vệ sinh, khu nghỉ ngơi... đảm bảo khi tuyến cao tốc đưa vào khai thác thì người dân đã có đầy đủ các dịch vụ cơ bản.
Sau khi công trình hoàn thành, Cục Đường bộ sẽ quản lý khai thác tạm thời cho đến khi lựa chọn được nhà đầu tư tiếp tục đầu tư các hạng mục thương mại và vận hành trạm dừng nghỉ. Khi đó, nhà đầu tư sẽ hoàn trả phần kinh phí Nhà nước đã bỏ ra theo cơ chế phù hợp.
Với những tuyến có lưu lượng xe thấp hoặc ở khu vực vùng sâu, vùng xa, việc Nhà nước chủ động đầu tư các hạng mục thiết yếu trước cũng sẽ tạo điều kiện thuận lợi để thu hút nhà đầu tư tham gia khai thác sau này.
Ông Nguyễn Văn Quyền - Chủ tịch Hiệp hội Vận tải ô tô Việt Nam cho rằng, Luật Đường bộ năm 2024 bổ sung quy định về trạm dừng nghỉ sẽ khắc phục tình trạng “trống” dịch vụ trên các tuyến cao tốc hiện nay.
Khi bắt buộc phải tính toán nguồn lực đầu tư ngay từ giai đoạn lập dự án, hệ thống trạm dừng nghỉ sẽ được triển khai đồng bộ hơn, gắn liền với việc khai thác tuyến đường.
