Đánh thức “mỏ vàng” di sản Quảng Trị
Từ miền đất từng in đậm dấu tích chiến tranh, Quảng Trị hôm nay đang đứng trước cơ hội chuyển hóa kho tàng di sản lịch sử, văn hóa tâm linh và thiên nhiên Trường Sơn thành động lực phát triển mới. Qua góc nhìn của các chuyên gia, nhà nghiên cứu và những người đang gắn bó với vùng đất này, tuyến bài “Đánh thức ‘mỏ vàng’ di sản Quảng Trị” phác họa hành trình biến ký ức thành tài nguyên, biến văn hóa thành sức mạnh mềm và kiến tạo con đường phát triển du lịch bền vững, giàu bản sắc trong kỷ nguyên số.
Giữa cái nắng bỏng rát của tháng Bảy miền Trung, dòng người vẫn lặng lẽ bước qua cổng Thành Cổ Quảng Trị. Tiếng chuông tưởng niệm ngân lên giữa không gian trầm mặc, hòa cùng tiếng gió thổi qua những hàng cây cổ thụ như đánh thức ký ức về 81 ngày đêm khói lửa mùa hè đỏ lửa năm 1972.
Bên dòng Sông Thạch Hãn, ông Nguyễn Văn Minh, cựu chiến binh quê Nghệ An, đứng lặng thật lâu trước khi thả vòng hoa xuống mặt nước. Đôi mắt người lính già đỏ hoe. “Cứ mỗi lần trở lại Quảng Trị là một lần gặp lại đồng đội. Đất này đau thương nhưng thiêng liêng lắm…”, ông nghẹn giọng.
Không xa ông Minh, những bạn trẻ lặng lẽ cúi đầu trước hàng ngàn phần mộ liệt sĩ. Có nhóm sinh viên từ Hà Nội vào, có những đoàn khách miền Nam lần đầu đến vùng đất lửa. Trong dòng người ấy, không ít du khách nước ngoài cũng bày tỏ sự xúc động khi chứng kiến một vùng đất từng bị chiến tranh tàn phá dữ dội nay đang hồi sinh mạnh mẽ.
Từ những miền ký ức đau thương ấy, Quảng Trị hôm nay đang từng bước biến di sản thành nguồn lực phát triển mới. Không chỉ là “địa chỉ đỏ” của cả nước, vùng đất này còn được đánh giá là một trong những trung tâm giàu tiềm năng để phát triển du lịch văn hóa tâm linh và du lịch sinh thái ở miền Trung.
Miền ký ức thiêng liêng trên dải đất lửa
Từ những miền ký ức đau thương nhưng hào hùng ấy, nhiều chuyên gia cho rằng Quảng Trị đang đứng trước cơ hội lớn để chuyển hóa giá trị di sản thành nguồn lực phát triển bền vững.
Qua nhiều năm nghiên cứu về văn hóa và du lịch miền Trung, TS Võ Khắc Sơn – Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Quảng Bình nhìn nhận, hiếm nơi nào hội tụ đầy đủ những giá trị lịch sử, tâm linh và sinh thái như Quảng Trị. Chính sự giao thoa đặc biệt ấy đang mở ra tiềm năng để vùng đất này trở thành một trung tâm du lịch lịch sử – tâm linh – sinh thái đặc sắc của Việt Nam.
Ít nơi nào trên dải đất hình chữ S có mật độ di tích lịch sử dày đặc như Quảng Trị. Hơn 700 di tích lịch sử, văn hóa và danh lam thắng cảnh trải dài từ đồng bằng đến miền núi, từ biển đảo đến biên giới, tạo nên một “bảo tàng chiến tranh ngoài trời” đặc biệt của Việt Nam.
Trên hành trình ấy, du khách có thể dừng chân tại Địa đạo Vịnh Mốc để nghe câu chuyện về “ngôi làng dưới lòng đất” kiên cường giữa mưa bom bão đạn; đến Đôi bờ Hiền Lương – Bến Hải để cảm nhận nỗi đau chia cắt đất nước suốt hơn hai thập niên; hay lặng người giữa hàng vạn phần mộ tại Nghĩa trang Liệt sĩ Trường Sơn, nơi yên nghỉ của những người đã ngã xuống cho hòa bình hôm nay.
Mỗi địa danh là một lát cắt lịch sử. Mỗi dòng sông, ngọn đồi đều mang trong mình ký ức chiến tranh và khát vọng hòa bình. Nhưng Quảng Trị không chỉ có quá khứ bi tráng. Vùng đất này còn sở hữu chiều sâu tâm linh đặc biệt. Thánh địa La Vang từ lâu đã trở thành trung tâm hành hương lớn của người Công giáo Việt Nam. Những ngày đại lễ, hàng chục nghìn giáo dân từ khắp nơi đổ về trong tiếng chuông ngân vang giữa rừng cây cổ thụ.
Cùng với đó là hệ thống chùa chiền, đền miếu, các địa danh gắn với tín ngưỡng dân gian và lịch sử dân tộc, tạo nên không gian văn hóa tâm linh đậm đặc mà ít địa phương nào có được.
Theo TS Võ Khắc Sơn, điều làm nên sức hút riêng của Quảng Trị không chỉ nằm ở những di tích gắn với chiến tranh, mà còn ở chiều sâu văn hóa và không gian tâm linh đặc biệt của vùng đất này.
“Quảng Trị có lợi thế đặc biệt khi hội tụ đồng thời giá trị lịch sử cách mạng, chiều sâu tâm linh và hệ sinh thái tự nhiên phong phú. Nếu đầu tư và khai thác bài bản, gắn kết giữa bảo tồn di sản với phát triển sản phẩm du lịch hiện đại thì đây sẽ là một trong những trung tâm du lịch văn hóa tâm linh hàng đầu cả nước”, ông chia sẻ.
Nếu phía Đông Quảng Trị là những bãi biển đầy nắng gió, thì phía Tây lại mở ra cả một thế giới đại ngàn kỳ vĩ của dãy Trường Sơn.
Những năm gần đây, ngày càng nhiều du khách quốc tế tìm đến Vườn Quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng để khám phá hệ thống hang động được xem là kỳ vĩ bậc nhất hành tinh. Hang Sơn Đoòng, hang động lớn nhất thế giới không chỉ là niềm tự hào của Việt Nam mà còn trở thành “thỏi nam châm” hút khách toàn cầu.
Bên cạnh Sơn Đoòng là những cái tên quen thuộc với giới du lịch mạo hiểm như Hang Én, Tú Làn, Động Phong Nha hay Động Thiên Đường. Mỗi hang động là một kỳ quan của tạo hóa, nơi những khối thạch nhũ hàng triệu năm tuổi tạo nên vẻ đẹp siêu thực giữa lòng đất.
Không xa những tuyến khám phá ấy là Khu bảo tồn thiên nhiên Đakrông và Khu dự trữ thiên nhiên Động Châu – Khe Nước Trong với hệ sinh thái nguyên sinh quý giá.
Trong màn sương sớm nơi bản làng người Bru – Vân Kiều, tiếng cồng chiêng vang vọng giữa đại ngàn. Những nếp nhà sàn, nghề dệt thổ cẩm truyền thống, lễ hội mừng lúa mới… đang dần trở thành sản phẩm du lịch cộng đồng hấp dẫn du khách yêu trải nghiệm văn hóa bản địa.
Nhìn từ góc độ phát triển du lịch bền vững, nhóm nghiên cứu cho rằng lợi thế lớn nhất của Quảng Trị nằm ở khả năng kết nối nhiều loại hình trải nghiệm trong cùng một hành trình. Theo TS Võ Khắc Sơn: “Du khách có thể trải nghiệm nhiều loại hình du lịch đa dạng như tham quan di tích lịch sử, đến khám phá hang động hay trải nghiệm văn hóa cộng đồng. Đây là lợi thế lớn để xây dựng chuỗi sản phẩm du lịch đặc trưng”.
Khi di sản trở thành động lực phát triển xanh
Dù sở hữu tiềm năng phong phú, du lịch Quảng Trị vẫn chưa phát triển tương xứng với giá trị vốn có. Nhiều sản phẩm du lịch văn hóa tâm linh còn đơn điệu, thiếu chiều sâu trải nghiệm. Hạ tầng kết nối giữa các điểm đến chưa đồng bộ. Công tác quảng bá vẫn chưa đủ sức tạo dấu ấn mạnh trên bản đồ du lịch quốc gia.
Không ít di tích lịch sử dù có giá trị lớn nhưng mới dừng ở mức tham quan tưởng niệm, thiếu các hoạt động tương tác, trình diễn hay ứng dụng công nghệ để nâng cao trải nghiệm du khách. Trong khi đó, du lịch sinh thái và du lịch cộng đồng vẫn đối mặt bài toán bảo tồn tài nguyên, bảo vệ môi trường và giữ gìn bản sắc văn hóa bản địa.
Tuy nhiên, để “mỏ vàng” di sản ấy thực sự trở thành động lực phát triển lâu dài, theo nhiều chuyên gia, Quảng Trị cần một chiến lược phát triển đồng bộ và bền vững hơn.
TS Võ Khắc Sơn cho rằng điều quan trọng nhất là phải đặt văn hóa vào trung tâm của phát triển du lịch, bởi di sản chỉ thực sự có giá trị khi được bảo tồn song hành với khai thác hiệu quả.
“Mọi hoạt động khai thác phải đi đôi với bảo tồn di sản, giữ gìn bản sắc và bảo vệ môi trường sinh thái. Khi người dân trở thành chủ thể hưởng lợi từ du lịch thì giá trị văn hóa mới được gìn giữ lâu dài”, ông nhấn mạnh.
Từ những dòng sông lịch sử, những nghĩa trang liệt sĩ, đến đại ngàn Trường Sơn và hệ thống hang động kỳ vĩ, Quảng Trị đang sở hữu một “mỏ vàng” di sản hiếm có.
Trong dòng người lặng lẽ bên Thành Cổ hôm nay có rất nhiều người trẻ. Họ đến không chỉ để tưởng nhớ quá khứ mà còn để hiểu hơn về lịch sử dân tộc, để cảm nhận giá trị của hòa bình và để khám phá vẻ đẹp của một vùng đất từng đi qua chiến tranh nhưng đang mạnh mẽ hồi sinh.
Đó cũng chính là con đường mà Quảng Trị đang hướng tới: biến ký ức thành tài nguyên, biến văn hóa thành sức mạnh mềm và biến thiên nhiên thành động lực phát triển bền vững.
Khi những giá trị lịch sử, tâm linh và sinh thái được đánh thức đúng cách, Quảng Trị sẽ không chỉ là miền đất của hoài niệm, mà còn trở thành điểm đến hấp dẫn của tương lai.
