Chúng tôi may mắn được gặp 2 cựu tù chính trị Hoàng Thị Muộn (83 tuổi, trú phường Quảng Trị, tỉnh Quảng Trị) và Hồ Hợp (79 tuổi, trú thôn Đơn Quế, xã Vĩnh Định, tỉnh Quảng Trị ) khi 2 nhân chứng sống thăm lại chiến trường xưa nhân kỷ niệm 51 năm Ngày giải phóng miền Nam, thống nhất nước vào cuối tháng 4/2026.
Đây là 2 cựu tù chính trị bị giam giữ trong khu biệt giam của Nhà lao Quảng Trị nằm trong khuôn viên Thành Cổ Quảng Trị.
Khi được nghe câu chuyện của bà Muộn, ông Hợp kể về những tháng ngày bị địch bắt tù đày, tra tấn dã man tại khu biệt giam của Nhà lao Quảng Trị đã khiến chúng tôi không khỏi xúc động, tự hào. Câu chuyện do chính những tù nhân chính trị kể lại ngay bên cạnh khu biệt giam sau hơn nửa thế kỷ nhưng có cảm giác như mới xảy ra ngày hôm qua.
Dù tuổi đã cao, sức đã yếu, mắt đã mờ nhưng năm nay bà Muộn vẫn cố gắng cùng đồng đội đến Thành Cổ thăm lại chiến trường xưa, thắp một nén nhang tri ân các anh hùng liệt sỹ, cũng như thăm lại khu biệt giam chính mình tại đây. Cùng với vòng quay của thời gian, sự khắc nghiệt của thời tiết, sức tàn phá của bom đạn Mỹ dội xuống Thành Cổ khiến trại giam bị hư hại, loang lổ khá nhiều. Tuy nhiên, điều đó vẫn không thể nào ngăn được ký ức đầy bi hùng của bà Muộn, một người cán bộ cách mạng kiên trung kể về khu biệt giam này.
Đứng chống gậy nhìn vào khu biệt giam chính mình hơn 50 năm trước, bà Muộn trầm ngâm với bao cảm xúc dồn nén ùa về. Bà kể, ngày trước bà là cán bộ lãnh đạo thuộc xã đội Hải Quế (cũ), tỉnh Quảng Trị bị địch bắt năm 1968 rồi đưa vào giam giữ tại Nhà lao Quảng Trị. Tại đây, bà bị địch đưa đi giam cầm, tra tấn, lấy cung tại nhiều nhà lao khác nhau, với thời gian giam giữ gần 1 năm, trong đó bị giam giữ tại khu biệt giam 3 tháng. Đây là khoảng thời gian cuộc đời bà trải qua thời khắc sinh tử, khó khăn nhất kể từ khi hoạt động cách mạng.
“Có thời điểm chúng không cho ăn, hoặc mỗi ngày chúng chỉ cho ăn một bữa. Thức ăn có một ít cơm nguội, rau muống, nước ruốc quyện vào nhau cho vào đĩa, mang đi phát cho từng tù nhân. Trong khu biệt giam, việc vệ sinh cũng cực kỳ khó khăn, hôi hám không thở nổi, cơ thể ngứa ngáy, lở loét vì vết thương bị tra tấn dẫn đến hoại tử. Tôi nhiều lần không cầm được nước mắt khi chứng khiến các đồng đội, đồng chí của mình tại Nhà lao Quảng Trị đã hi sinh trong nhà tù vì đói rét, bệnh tật, đòn tra tấn dã man của địch. Hôm nay tôi đến đây thăm lại khu biệt giam chính mình với tâm trạng bồi hồi khó tả, nhưng cũng đầy tự hào vì mình có một phần đóng góp cho hòa bình hôm nay”, bà Muộn tâm sự.
Sau gần 1 năm không khai thác được thông tin gì từ bà Muộn, địch đã đưa bà đi giam cầm tại các nhà tù ở Đà Nẵng, Quy Nhơn, Cần Thơ thêm 4 năm trước khi bà được trao trả cho chính quyền cách mạng theo Hiệp định Paris 1973.
Đứng bên cạnh bà Muộn là cựu tù chính trị Hồ Hợp cũng không giấu được sự xúc động. Ông Hợp kể, ông cùng với bà Muộn là cán bộ cách mạng của xã đội Hải Quế (cũ). Trong một đợt càn quét, truy lùng gắt gao của địch, ông không may bị địch bắt giữ rồi đưa vào Nhà lao Quảng Trị trong Thành Cổ giam giữ từ tháng 3/1968 đến tháng 7/1968. Tại đây, với ý chí kiên định, ông Hợp không khai báo gì khiến địch lực bất tòng tâm, chúng đưa ông đi giam giữ tại Phú Quốc thêm gần 5 năm. Sau khi Hiệp định Paris được ký kết, ông Hợp được trao trả lại cho chính quyền cách mạng vào tháng 3/1973.
Sau khi được trao trả, ông Hợp tiếp tục phục vụ cách mạng tại địa phương thêm gần 2 năm cho đến ngày giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước. Khi được chúng tôi hỏi về ký ức bị giam cầm trong khu biệt giam, ông Hợp xúc động mạnh, giọng nói run run, rồi ứa nước mắt. “Khi đến đây, nhìn lại căn phòng mình từng tự bị giam cầm trong đó, tôi rất xúc động, nhưng cũng rất phấn khởi vì hiện nay khuôn viên Thành Cổ được nhà nước đầu tư hạ tầng khang trang, hiện đại để phục vụ cho việc tham quan, tìm hiểu lịch sử, giáo dục truyền thống yêu nước cho các thế hệ trẻ”, ông Hợp bồi hồi chia sẻ.
Ông Hồ Như Núi, Bí thư Chi bộ thôn Đơn Quế (xã Vĩnh Định) xác nhận, ông Hợp và bà Muộn là các cựu tù chính trị bị địch giam giữ trong kháng chiến chống Mỹ trước đây. Bà Muộn vốn là người tại thôn Đơn Quế, hiện nay đang sinh sống tại phường Quảng Trị. 2 bác hiện đang hưởng nhiều chế độ chính sách, phụ cấp của nhà nước sau khi đất nước hòa bình.
Bà Cáp Thị Thiên Trang - Trưởng Ban quản lý Khu lưu niệm Tổng Bí thư Lê Duẩn và Thành Cổ Quảng Trị cho biết: nhà lao đang phục vụ tham quan hiện nay tại Thành Cổ là được xây dựng từ thời Pháp, cũng là nhà lao duy nhất tại Thành Cổ còn sót lại sau chiến tranh, có tên là Nhà lao Quảng Trị. Trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, địch đã trưng dụng nhà lao này, đồng thời mở rộng thêm một số nhà lao mới, để giam giữ các tù chính trị, những người yêu nước. Nhà lao Quảng Trị thời kỳ chống Mỹ được bố trí nhiều hạng mục, công trình liên hoàn như: nhà trưởng ban an ninh, văn phòng cai ngục, trại lính, phòng gác cổng nhà lao, nhà tù chính trị nam, nhà tù chính trị nữ, nhà kho…
Mặc dù chiến tranh đã lùi xa, nhưng những câu chuyện về những tháng ngày kiên gan, bền chí đấu trí với địch trong trại giam của bà Muộn, ông Hợp là một lát cắt lịch sử cho thấy sự hi sinh thầm lặng, trí tuệ, bản lĩnh của những cựu tù bị địch bắt, tù đày. Những câu chuyện do chính cựu tù nhân kể tại Thành Cổ, bên cạnh các nhà tù, nhà biệt giam chính là một trong những bài học lịch sử sống động nhất, góp phần giúp thế hệ trẻ càng trân quý giá trị của hòa bình.
